ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੀਤੀ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵੱਲ

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੀਤੀ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵੱਲ

 

ਇਹ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਵਾਲ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਆਦਰਸ਼ ਸਿਧਾਂਤ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਾਜ-ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਸਮਾਜ-ਸਭਿਆਚਾਰ 'ਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਲਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਮੈਂ ਅਜਿਹੇ ਚਾਰ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : ਸਜਿੰਦ ਵਿਕਾਸ (ਸਸਟੇਨੇਬਲ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ); ਮਨੁੱਖੀ ਅਜ਼ਾਦੀ; ਜਮਹੂਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕਤਾ (ਸੌਲੀਡੇਰਿਟੀ) ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰੀ। ਇਸ ਮੁਢਲੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਧਿਆਨ 'ਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਅੱਜ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਸੰਦਰਭ 'ਚ ਸੁਆਲ ਇਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ-ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸਜਿੰਦ ਵਿਕਾਸ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਜ਼ਾਦੀ, ਜਮਹੂਰੀਅਤ, ਭਾਈਚਾਰਕਤਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀਆਂ ਲੀਹਾਂ ਉਪਰ ਨਿਰਮਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੀਤੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਕੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਐਕਟ 2008, ਭਾਸ਼ਾ ਨੀਤੀ ਦੀਆਂ ਇਹ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਜੇਕਰ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਉਪਰਾਲਿਆਂ, ਨੀਤੀ ਨਿਰਧਾਰਨ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ?

ਵਰਤਮਾਨ ਸਥਿਤੀ : ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਵਰਤਮਾਨ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਮੈਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੇ ਸਾਈਨ ਬੋਰਡ ਪੜ੍ਹਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਸਾਈਨ ਬੋਰਡ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਕੰਮ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਪਿੰਡ 'ਚ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਸਾਈਨ ਬੋਰਡ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ 'ਚ ਸਨ। ਲੁਧਿਆਣੇ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਰਸਤੇ 'ਚ ਪੈਂਦੀ ਇਕ ਮੰਡੀ 'ਚ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਥੇ ਸਾਈਨ ਬੋਰਡਾਂ ਦੀ ਲਿੱਪੀ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਹੀ ਸੀ ਪਰ ਭਾਸ਼ਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਨਰਲ ਸਟੋਰ, ਮੈਡੀਕਲ ਸਟੋਰ, ਵਾਈਨ ਐਂਡ ਬੀਅਰ ਸ਼ਾਪ ਆਦਿ ਆਦਿ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਲੁਧਿਆਣੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ ਕਿ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਲਿੱਪੀ ਵੀ ਬਦਲ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਬਹੁਤੇ ਸਾਈਨ ਬੋਰਡ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਰੋਮਨ ਲਿੱਪੀ 'ਚ ਸਨ।

ਸਕੂਲਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹਾਲ ਸੀ। ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ, ਜੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਸਨ, ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਪੰਜਾਬੀ ਸੀ। ਮੰਡੀਆਂ 'ਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮਾਧਿਅਮ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲ ਵੀ ਸਨ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ 'ਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮਾਧਿਅਮ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਫ਼ੀਸਾਂ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਬਰੈਂਡਿਡ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਹੀ ਚੌਧਰ ਦੇਖੀ ਗਈ। ਇਹ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ 'ਚ ਕੇਵਲ ਦਲਿਤਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਹੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਨ। ਦਲਿਤਾਂ ਤੋਂ ਮੇਰਾ ਭਾਵ ਕੇਵਲ ਦਲਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੱਛੜੇ ਵਰਗਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੇਜ਼ਮੀਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਪਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਅਤੇ ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਬੱਚੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਲਿਤਾਂ 'ਚ ਹੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਕੂਲਾਂ 'ਚ ਜਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਬੱਚੇ ਦੇਖੇ ਗਏ ਤਾਂ ਉਹ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਬੱਚੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਕੂਲਾਂ 'ਚੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਕਾਰਨ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਕਸਬਿਆਂ 'ਚ ਵੀ ਉਸਰ ਰਹੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮਾਧਿਅਮ ਵਾਲੇ ਬਰੈਂਡਿਡ ਸਕੂਲਾਂ 'ਚ ਕੇਵਲ ਉਚੀਆਂ ਜਾਤਾਂ/ਅਮੀਰ ਘਰਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਹੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਉਚੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਘਰਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਲਈ ਜੋੜਨਾ ਪਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਅਮੀਰ ਘਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਮੀਰ ਜਾਤਾਂ 'ਚੋਂ ਹੀ ਸਨ।

ਇਹ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ 'ਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦਸ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ 'ਚੋਂ ਕੇਵਲ 0.42 ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੀ ਕਾਲਜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਪਾਉਾਂਦੇ ਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਬਰੈਂਡਿਡ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਕੂਲਾਂ 'ਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ 10 ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ 'ਚੋਂ 9.58 ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਾਲਜਾਂ 'ਚ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਅੰਤਰ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ 66 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਅਬਾਦੀ 'ਚੋਂ ਕਾਲਜਾਂ 'ਚ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ 4.2 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਰਟ ਕਾਲਜਾਂ 'ਚ ਹੀ ਦਾਖਲਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ 34 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਅਬਾਦੀ 'ਚੋਂ ਕਾਲਜਾਂ 'ਚ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ 95 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਰੋਫੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜਾਂ 'ਚ ਦਾਖਲਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਰਵੇ ਤੋਂ ਇਹੋ ਨਤੀਜਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਨਿਚਲੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ 'ਚ ਕੇਵਲ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੱਛੜੇ ਹੋਏ ਪਰਿਵਾਰਾਂ, ਭਾਵ ਦਲਿਤ ਵਰਗ ਦੇ ਬੱਚੇ ਹੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਕੂਲਾਂ 'ਚ ਕੁਲੀਨ (ਇਲੀਟ) ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਕੂਲਾਂ 'ਚ ਵਿੱਦਿਅਕ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਡਲਿਵਰੀ ਸਿਸਟਮ ਵੱਲ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਬੱਚੇ ਕਾਲਜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਪਾਉਾਂਦੇ ਨ। ਪਰੋਫੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਵਾਲੀ ਵਿਦਿਆ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਤਾਂ ਲਗਭਗ ਅਸੰਭਵ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਪੇਂਡੂ ਅਬਾਦੀ ਦਾ ਇਹ ਹਿੱਸਾ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਪੰਜਾਬ/ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਹਾਸ਼ੀਆਗਤ ਧਿਰ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹਾਸ਼ੀਆਗਤ ਬਹੁਗਿਣਤੀ (66 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ) ਦਾ ਮੁਹਾਜ। ਇਸ ਦਲਿਤ, ਦਮਿਤ, ਅਨਪੜ੍ਹ/ਅਧਪੜ੍ਹ ਅਤੇ ਬੇਰੋਜ਼ਗਾਰ ਧਿਰ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੀਤੀ ਨਿਰਧਾਰਨ 'ਚ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ।

ਇਹ ਧਿਰ ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ। ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਵੀ ਇਸ ਧਿਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬੇਗਾਨਗੀ ਵਾਲੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਹੀ ਭੋਗ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ 'ਚ ਸੋਚਣ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਇਹ ਪੇਂਡੂ ਦਲਿਤ ਇਸ ਲਈ ਹਾਸ਼ੀਆਗਤ ਜੀਵਨ ਜੀ ਰਹੇ ਹਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ (ਪੰਜਾਬ) 'ਚ ਬੇਗਾਨਗੀ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਥੱਲੇ ਪਲ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹਾਲੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕੇ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸਬੰਧਤ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ 'ਚ ਸੋਚਦੇ, ਲਿਖਦੇ ਪੜ੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਕਾਰ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਧਿਅਮ ਵਾਲੇ ਸਕੂਲਾਂ 'ਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ 'ਚ ਇਹ ਵਿਦਿਆ ਕੇਵਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ 'ਚ ਹੀ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੇਂਡੂ ਸਕੂਲਾਂ 'ਚ ਕੇਵਲ ਦਲਿਤਾਂ/ਦਮਿਤਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਹੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਹਾਲ ਦੀ ਘੜੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਕੇਵਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਲਿਤਾਂ ਦੀ ਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਲਿਤਾਂ ਕੋਲ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇਸ ਪੰਜਾਬੀ ਪਹਿਚਾਣ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਉਸੇ ਦਿਨ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ, ਦਲਿਤ, ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਕੇਂਦਰ 'ਚ ਆ ਜਾਣਗੇ। ਇਸ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਗ਼ੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ 'ਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ, ਦਲਿਤ, ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਨਿਜ਼ਾਮ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਬਦਬਾ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਅਸੰਤੁਲਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਧੱਕ ਕੇ ਹੀ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਜਿਮੀਂਦਾਰ ਭਾਵ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਨੀ ਕਿਰਸਾਨੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਬਸ 'ਚ ਬੈਠ ਕੇ ਕਦੋਂ ਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰੇ 'ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰੀ ਫਿਰਦੇ ਹਾਂ।

ਅਗਲੀ ਗੱਲ ਮੈਂ ਇਹ ਕਹਿਣੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹੋਂਦ, ਪਹਿਚਾਣ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਸਭ ਪੰਜਾਬੀ ਉਪਰ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੱਲ ਓਨੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪੈ ਸਕਦੀ ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਪਾਉਾਂਦੇ ਕ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਜਾਂ ਫੇਰ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਾਡਰੇਨਾਈਜ਼ਨ ਵੀ ਕੇਵਲ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝਣ 'ਚ ਤਾਂ ਕੋਈ ਔਖ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਕਿ ਅੱਜ ਦੇ ਸਰਵਿਸ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਅਰਥਚਾਰੇ ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੇ 'ਚ ਪੰਜਾਬ ਓਨੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਵਿਕਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇਹ 66 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਪੰਜਾਬੀ 'ਚ ਸੋਚਣ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੀ ਦਲਿਤ/ਦਮਿਤ ਅਬਾਦੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਰੋਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਬੈਠੀ ਰਹੇਗੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਬਨਾਉਣ ਨਾਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਬਣਾ ਲੈਣਾ ਕਿਤੇ ਸੌਖਾ, ਫੌਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਢੰਗ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੀ ਹਾਂ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ, ਇੰਗਲੈਂਡ, ਜਰਮਨੀ, ਫਰਾਂਸ, ਚੀਨ, ਜਪਾਨ, ਕੋਰੀਆ, ਰੂਸ, ਟਰਕੀ, ਈਰਾਨ ਆਦਿ ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਹ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ 'ਚ ਹੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਬਾਹਰੋਂ ਦੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੇ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਅਰਥ ਹੀ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਸੀਲਿਆਂ ਦਾ ਇਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰੀਏ ਕਿ ਉਹ ਇਸਤੇਮਾਲ ਸਾਡੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਤਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰੇ ਪਰ ਸਮਾਜ-ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਏ। ਸਮਾਜ-ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਧਿਆਨ 'ਚ ਰੱਖੇ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨਿਆਂ ਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੂੰ ਧਿਆਨ 'ਚ ਰੱਖੇ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਸਜਿੰਦ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਤਾਂ ਸਮਾਜ- ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੋਨਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਭਾਈਵਾਲ ਬਣਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਡੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਕੇਵਲ ਵਰਤਮਾਨ 'ਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਭਵਿੱਖ 'ਚ ਵੀ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹਿਣ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਾਲੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਨਹੀਂ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਾਲੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਾਲੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹਰਾ ਇਨਕਲਾਬ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੌਣ ਪਾਣੀ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸੇ ਲਈ ਖਾ ਗਿਆ ਜਾਂ ਫਿਰ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਭਾਈਚਾਰਕਤਾ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀਵਾਦ ਅਤੇ ਜੁਆਨੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਿਆਂ 'ਚ ਡੋਬ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਵਿਕਾਸ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ/ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਦੇ ਬਾਹਰੋਂ ਦੀ ਹੀ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਨਤੀਜਾ ਆਨੰਦਮਈ ਖੇੜਾ ਨਹੀਂ, ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ 'ਚ ਨਿਕਲਿਆ।

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੀਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਇਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਣੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਹਰ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਹਰ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਮਸਨੂਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ (ਆਰਟੀਫੀਸ਼ਲ ਲੈਂਗੁਏਜਿਜ਼) ਆਖਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਆਦਿ ਕੁਦਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਅਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਹੀ ਹਨ, ਉਸ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨਹੀਂ। ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਗਿਆਨ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ਉਪਰ ਅਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਸਬੰਧ ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਫੀਡਬੈਕ ਨਾਲ ਹੈ। ਗਿਆਨ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦਾ ਵਿਭਿੰਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ 'ਚ ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਗਿਆਨ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੂੰ ਫੀਡਬੈਕ, ਇਹ ਕੰਮ ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੇਵਲ ਮਾਤਭਾਸ਼ਾ 'ਚ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸਾਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਜਿਸ ਖੇਤਰ 'ਚ ਅਸੀਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਉਸ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਜਾਂ ਮਸਨੂਈ ਭਾਸ਼ਾ, ਅਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ 'ਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ) ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਸਬੰਧ 'ਚ ਪੰਜਾਬੀ। ਇਸ ਤਿੰਨ ਭਾਸ਼ਾਈ ਫਾਰਮੂਲੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਤਾਂ ਗਿਆਨ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਖੇਤਰ 'ਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ, ਮਾਹਰਾਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਲਈ ਭਾਰਤ 'ਚ ਸਾਇੰਸ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕੇਵਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋ ਸਕਿਆ ਜਦੋਂ ਸਾਡੀਆਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਾਡੇ ਵਿਦਿਅਕ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਸਨ। ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਨੂੰ ਜਿਸ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਉਪਰ ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ ਉਹ ਉਸ ਨੇ ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਪੱਚੀ-ਤੀਹ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ 'ਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਤਾਮਿਲ ਭਾਸ਼ਾ 'ਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟਣ ਦਾ ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ ਅੱਜ ਸਾਡੀਆਂ ਆਈ ਆਈ ਟੀ ਵਰਗੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਅਸੀਂ ਮਾਣ ਕਰਦੇ ਨਹੀਂ ਥੱਕਦੇ, ਕੇਵਲ ਸੇਲਜ਼ਮੈਨ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਗਿਆਨੀ, ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜਿਸਟ ਨਹੀਂ।

ਗਿਆਨ ਵਿਗਿਆਨ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਇਕੋ ਹੀ ਫਾਇਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਇਲੀਟ ਵਰਗ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੇਵਲ ਇਲੀਟ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਵਾਲੇ ਇਲੀਟ ਮੁਲਕਾਂ ਦੀ ਵੀ। ਇਸੇ ਦਾ ਨਾਮ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਭਾਸ਼ਾਈ ਨੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਪਾਂ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ, ਦਬੇ ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ, ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ, ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਹੀ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਸਗੋਂ ਗਿਆਨ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਦੁਆਰ ਵੀ ਹੈ।

1. ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਜਾਂ ਮੁਲਕ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਗਾਈਡ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਮਸਲਾ ਹੈ, ਭਾਸ਼ਾਈ ਵੰਨ ਸਵੰਨਤਾ ਦਾ ਮਸਲਾ। ਜੈਵਿਕ ਵੰਨ ਸਵੰਨਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵੰਨ ਸਵੰਨਤਾ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਯੂਨੈਸਕੋ ਲੈਂਗਵੇਜ਼ ਰੀਵਾਈਟੇਲਾਈਜੇਸ਼ਨ ਦੀ ਇਕ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਮੇਂ 'ਚ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ 90 ਤੋਂ 95 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਲੁਪਤ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਅੱਜ ਦੀਆਂ 6000 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ 'ਚੋਂ ਕੇਵਲ 300 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਹੀ ਬਚ ਸਕਣਗੀਆਂ। ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵਕਤ 'ਚ ਕੇਵਲ ਉਹ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਹੀ ਬਚਣਗੀਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ 'ਚ ਮਸ਼ੀਨ ਟਰਾਂਸਲੇਸ਼ਨ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਕੰਪਿਊਟਰੀ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਖੈਰ ਜਿਹੜੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬਚ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਸਾਡੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਨਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਵੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬਚ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ, ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਕੋਲ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਿਆਸੀ ਇੱਛਾ ਸ਼ਕਤੀ, ਪੂੰਜੀ ਨਿਵੇਸ਼, ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਅਤੇ ਲਗਨ ਮੌਜੂਦ ਹੈ? ਕੀ ਅਸੀਂ ਇਹ ਵਸੀਲੇ ਜੁਟਾ ਪਾਵਾਂਗੇ?

ਪੰਜਾਬੀ ਜਾਂ ਫੇਰ ਕਿ ਹਰ ਜ਼ੁਬਾਨ ਕੇਵਲ ਇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ 'ਚ ਇਕ ਪੂਰਾ ਸੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਵਿਸ਼ਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਇਕ ਮੋਡ ਆਫ਼ ਬੀਂਗ ਅਤੇ ਥਿੰਕਿੰਗ। ਅੱਜ ਦੁਨੀਆ 'ਚ ਅਜਿਹੇ 6000 ਸੰਸਾਰ/ਵਿਸ਼ਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਬਚੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾ ਲਈਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਰੌਸ ਪੌਲੀਨੇਸ਼ਨ ਜਾਂ ਕਰੌਸ ਬਰੀਡਿੰਗ 'ਚੋ ਹੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਨੇ ਜਨਮ ਲੈਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੰਨ ਸਵੰਨਤਾ 'ਚ ਮਾਨਵ ਅਤੇ ਮਾਨਵ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਛੁਪੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਜੈਵਿਕ ਵੰਨ ਸਵੰਨਤਾ ਬਿਨਾਂ ਜੈਵਿਕ ਵਿਕਾਸ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਬਿਲਕੁੱਲ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਸ਼ਾਈ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਵੰਨ ਸਵੰਨਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਸਰਵਾਇਵਲ ਵੀ ਖ਼ਤਰੇ 'ਚ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਸ਼ਾਈ ਵੰਨ ਸਵੰਨਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਿਰਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਇਹ ਸਾਡੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੀਤੀ ਦਾ ਮਸਲਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆਂ ਜਾਗ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਵੀ ਜਾਗੀਏ।

ਸੰਨ 1961 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵੇਲੇ ਭਾਰਤ 'ਚ 1615 ਮਾਤ ਬੋਲੀਆਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। 1971 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ 'ਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟ ਕੇ 221 ਰਹਿ ਗਈ। ਸੰਨ 1981 'ਚ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਹੋਰ ਵੀ ਘਟ ਗਈ ਅਤੇ ਕੇਵਲ 106 ਮਾਤ ਬੋਲੀਆਂ ਹੀ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਗਿਣਤੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਚੌਧਰ ਥੱਲੇ ਉਪ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਮੌਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਇਸ ਵਿਧਾ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਵੰਨ ਸਵੰਨਤਾ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਅਮਲ ਉਪਰ ਅੱਠਵੇਂ ਸ਼ਡਿਊਲ ਰਾਹੀਂ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਮੋਹਰ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਵੰਨ ਸਵੰਨਤਾ ਨੂੰ ਅੱਠਵੇਂ ਸ਼ਡਿਊਲ ਦੀਆਂ 20-22 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਿਹੜੇ 30 ਕਰੋੜ ਲੋਕ ਹਿੰਦੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਖੜ੍ਹੀ ਬੋਲੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੇ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਨਾਮ ਥੱਲੇ ਮੌਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਕੰਮ ਹਿੰਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੁਆਧੀ, ਦੁਆਬੀ, ਮਝੈਲੀ, ਮਲਵਈ, ਪਹਾੜੀ ਆਦਿ ਤਮਾਮ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਇਕ ਮਸਨੂਈ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਟੈਂਡਰਡ ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਹੀਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉਪਰ ਤੁਰੇ ਹੋਏ ਹਾਂ।

ਜਿਹੜੇ ਦੂਸਰੇ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਉਹ ਹੈ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਗੱਲ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਜਿੰਨਾ ਵੀ ਕੰਮ ਹੋਇਆ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਧੂਰਾ, ਨੁਕਸਦਾਰ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾਜਨਕ ਹੈ। ਆਈ ਆਈ ਟੀ ਦਿੱਲੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਰਪੋਰਾ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਤਾਂ ਕੀਤਾ ਸੀ ਪਰ ਅੱਧ ਵਿਚਾਲੇ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਥਾਪਰ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਨਿਚਲੇ ਪੱਧਰ ਦਾ ਹੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਕ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਕੰਮ ਕਿਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਅਧੀਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ। ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਭੂਮਿਕਾ ਤਦ ਹੀ ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੇਕਰ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਅਧੀਨ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਕੰਮ ਕੇਵਲ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਅੰਦਰ ਕੰਪਿਊਟਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਜਿਹੜੇ ਆਰਥਿਕ ਵਸੀਲਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਉਹ ਆਰਥਿਕ ਵਸੀਲੇ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਨਾ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਨੈਤਿਕ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਏਨਾ ਮਹੱਤਵੂਰਨ ਨਹੀਂ ਜਿੰਨਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਦੀ ਸਾਂਭ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨਾ।

ਤੀਸਰਾ ਮੁੱਦਾ ਹੈ, ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਅਤੇ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ। ਇਹ ਗੱਲ ਆਖਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਕੋਚ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ 'ਚ ਸਾਡੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਫ਼ਸੋਸਨਾਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਆਫ਼ੀਸ਼ੀਅਲ ਲੈਂਗਵੇਜ਼ (ਅਮੈਂਡਮੈਂਟ) ਬਿਲ 2008 ਨੂੰ ਧਿਆਨ 'ਚ ਰੱਖ ਕੇ ਹੀ ਆਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਕੀ ਇਕ ਸਧਾਰਨ ਭਾਸ਼ਾ ਅਫ਼ਸਰ ਸੀਨੀਅਰ ਆਈ ਏ ਐਸ ਅਤੇ ਆਈ ਪੀ ਐਸ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਇਨਸਪੈਕਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਜ਼ਾ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਫੇਰ ਇਹ ਅਮੈਂਡਮੈਂਟ ਬਿਲ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੇਵਲ ਉਸ ਕਰਮਚਾਰੀ ਵਿਰੁੱਧ ਹੀ ਐਕਸ਼ਨ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਐਕਟ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਅਵੱਗਿਆ ਕਰੇਗਾ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਮਹੀਨੇ ਜਾਂ ਹਫ਼ਤੇ 'ਚ ਇਕ ਅੱਧ ਚਿੱਠੀ ਪੰਜਾਬੀ 'ਚ ਲਿਖ ਕੇ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ 'ਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਜੇਕਰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਹੋਰ ਸੋਧ ਬਿਲ ਲਿਆਉਣਾ ਪਵੇਗਾ ਜਿਸ 'ਚ ਇਸ ਐਕਟ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਰਾਜ ਪੱਧਰ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਵਿਵਸਥਾ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਹਰ ਇਕ ਨਾਗਰਿਕ ਨੂੰ ਇਸ ਐਕਟ ਦੀ ਅਵੱਗਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਤੀਸਰੀ ਗੱਲ, ਵਿਭਾਗੀ ਐਕਸ਼ਨ ਦੀ ਥਾਂ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਕੋਲ ਹੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਹਰ ਅਵੱਗਿਆ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਵੇ। ਆਪਣੀ ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦੇਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਬਿਲ ਦਾ ਖਰੜਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬਿਊਰੋਕਰੈਟਸ ਦੀ ਥਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਕਨੂੰਨੀ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਚੌਥਾ ਮੁੱਦਾ ਹੈ, ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਤਿੰਨ ਭਾਸ਼ਾਈ ਨੀਤੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਕੰਮ ਕਿਸ ਭਾਸ਼ਾ 'ਚ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਕੰਮ ਹਨ : ਨੰਬਰ ਇਕ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਮਸਲਾ; ਨੰਬਰ ਦੋ, ਸਾਇੰਸ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਉਚ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਖੋਜ ਦਾ ਮਸਲਾ; ਨੰਬਰ ਤਿੰਨ, ਵਿਕਾਸ, ਗਵਰਨੈਂਸ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਮਸਲਾ। ਇਸ ਗੱਲ 'ਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕੇਵਲ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਦਰਾਮਦ ਬਰਾਮਦ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਰਹਿ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀ ਸਪੇਸ ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਛੱਡ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਦੀ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਜਿੰਦ ਵਿਕਾਸ, ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੀ।

ਪੰਜਵਾਂ ਮੁੱਦਾ ਹੈ, ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਨਅਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ। ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਨਅਤ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕਾਂ, ਕਲਾਕਾਰਾਂ, ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ, ਗਾਇਕਾਂ, ਨ੍ਰਿਤਕਾਂ, ਫ਼ਿਲਮਕਾਰਾਂ, ਕਰੈਫਟਸਮੈਨਾਂ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੀਡੀਆ, ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਇਕ ਵੱਡੇ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨਾ। ਇਹ ਸਨਅਤ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਆਮਦਨ ਪੈਦਾ ਕਰ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬਹੁਪੱਖੀ ਆਰਥਿਕ-ਰਾਜਨੀਤਕ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਹਿਚਾਣ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦਾ ਉਪਯੋਗ, ਮਲਟੀ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਐਨੀਮੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਆਦਿ ਤਿਆਰ ਕਰਨੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਭਾਸ਼ਾ ਪਾਲਿਸੀ, ਪਲੈਨਿੰਗ ਅਤੇ ਸਟਰੈਟਿਜੀ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਜਿਸ ਵਾਚ ਡੌਗ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਉਹ ਲੋੜ ਕੇਵਲ ਭਾਸ਼ਾ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਇਕ ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਏਜੰਸੀ ਹੀ ਪੂਰੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਲੋਕ ਕਮਿੰਨ ਦੀ ਸਥੱਪਨੱ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜੱ ਸਕਦੀ ਹੈ.ਪਰ ਇਹ ਸ'ਭੇ ਅੁਪਰੱਲੇ ਇਕ ਮੂਵਮੈਂਟ ਵਿਚ ਬ'ਝ ਕੇ ਹੀ ਲੋੜੀਂਦੇ ਰੀਡਲਟ ਪੈਦੱ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ.

ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਲੜਕੀਆਂ ਦੀ ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ

pMjwbI BweIcwry ivc lVkIAW dI vD rhI BrUx h`iqAw

jdoN crnjIq nyN mYnUM pMjwbI BweIcwry ivc lVkIAW dI vD rhI BrUx h`iqAw bwry prcw imKx leI ikhw,  qW mYnUM Awpxy dohqry 'AbIr'  dy jnm vyly hr pwisEN imlx vwlIAW vDweIAW, swfy Gr dy gyt aupr tMgy SrINh dy p`qy,  KusirAW/ BMfW dy nwc gwxy Aqy myrI mW dw iKiVAw ichrw, auh sB kuJ Xwd AwieAw jo ausdI mW 'rcnw' dy jMmx vyly iblkul nhIN sI vwpirAw[ ig`Dy dIAW bolIAW vI Xwd AweIAW:                                              jykr jnmI DIA vy bwblw/ socIN pY gey jIA vy bwblw[                                                         jy Gr jnimAw puq vy bwblw/ Tyky bih ky buk vy bwblw[

ieh soc ky fub mrn vwlI g`l vI ho geI ik swfy keI pirvwrW ivc, iksy vyly nv-jnmI lVkI nUM mwr ky d`b dyx dI prMprw vI rhI hY[siBAwcwrk Xwd d`sdI hY ik aus nUM d`bx vyly guV Aqy pUxI aus dy srwhxy ru`K ieh aucwrn vwr vwr kIqw jWdw sI:                                                                      guV KweIN pUxI k`qIN/ Awp nw AweIN vIrw G`qIN[

knyfw ivc rihMdy pMjwbI lyKk Ajmyr rofy ny ies sm`isAw bwry iek nwtk 'inrl`j' (2008) iliKAw hY[ ausdy Awpxy SbdW ivc, ausny ieh nwtk ilMg cox ivc aulJy knyfw dy pMjwbI BweIcwry dI mwnisk Aqy pirvwrk tut B`j pyS krn leI iliKAw hY[ies qoN swbq ho jWdw hY ik ieh sm`isAw kyvl BwrqI pMjwb ivc hI nhIN, knyfw ivc vsdy pMjwbI BweIcwry q`k vI PYlI hoeI hY[

ies nwtk dI BUimkw (pihly Sbd) ivc lyKk duAwrw knyfw dI jnsMiKAw sbMDI pyS kIqy gey AMkVy  ieh swbq krdy hn ik ilMgI Asmwnqw dI ieh sm`isAw knyfw dI sm`isAw nhIN, kyvl knyfw ivc vsdy pMjwbI BweIcwry dI hI sm`isAw hY[iesy qrHW BwrqI rwjW ivcoN vI ieh sm`isAw pMjwb ivc hI vDyry gMBIr hY, ijQoN ieh swbq ho jWdw hY ik ieh styt jW styt dy kwnUMn dI sm`isAw nhIN, smwj-siBAwcwrk-rwjnIqk sm`isAw hY[

ikauNik pwiksqwnI pMjwb Aqy knyfw ivc vsdy pwiksqwnI pMjwbI BweIcwry ivc vI lVkIAW dI BrUx h`iqAw dI koeI iSkwieq nhIN, ies leI ieh vI mMnxw pvygw ik ieh smucy pMjwbI BweIcwry dI nhIN, ihMdU isK BweIcwry dI hI sm`isAw hY[ BwvyN 'inrl`j' dy pwT bwAd qW ieh vI mihsUs hox l`g pYNdw hY ik ijvyN A``j k`lH qW ieh kyvl j`t-isK pMjwbI BweIcwry dI hI sm`isAw rih geI hovy[ mYN nhIN kihMdw ik ieh kyvl j`t-isK pMjwbI BweIcwry dI hI sm`isAw hY, keI hornw pMjwbI Aqy gYr-pMjwbI BweIcwirAw dI vI sm`isAw rhI hY, hwly vI hovygI[ pr ies vkq ieh j`t-isK pMjwbI BweIcwry dI AqI gMBIr sm`isAw hY, ieh qW swnUM mMnxw hI pvygw[ AsIN dunIAW dy sB qoN v`fy kuVImwr swbq ho cuky hW- ieh qW swnUM kbUlxw pYxw hY[

SMmI, ies nwtk dI nwiekw, jo ilMg cox ivruD muihMm dw inrmwx krdI hY, pihly AMk dy pihly idRS ivc hI AwKdI hY:                                                                                                 " soPI: SMmI dIdI, qusIN kYlyPornIAW hOlIfy krn clyn AYN? bhuq swrIAW ipkcrW lwh ky ilAwieE[                             SMmI: nhIN, ies vwr AsIN iek fwktr nUM imlx jwxw hY, ijhVw b`icAW dy ilMg tYst krdw[ auh Awpxy pMjwbI dy AKbwrW ivc ieSiqhwr vI idMdw[ vwps Aw ky ilmg cox dy Agynst fYmmstrySnW vI krnIAW[ qUMh vI iqAwr rhIN[ E ky["

ilMg tYstW bwry, nwtk dI BUimkw ivc lyKk dw kihxw hY: " ies ivc hYrwnI nhIN hoxI cwhIdI ik dunIAW dw ilMg tYst krn vwlw sB qoN pihlw kmrSl hspqwl 1979 ivc AMimRqsr Ku`ilAw, ijsdw pihlw ieSiqhwr "inaU BMfwrI AYNtI nytl sYks ftrmInySn kilnk" nwm hyT keI AKbwrW ivc CipAw[ ieSiqhwr ivc KulHm Ku`lw kuVIAW nUM pirvwr auqy boJ d`isAw igAw sI["

ieh mYN ies leI kot kr irhw hW qW jo ieh spSt kIqw jw sky ik styt, styt dy kwnUMn Aqy styt dIAW sMsQwvW dy BrUx h`iqAw nwl irSqy qoN munkr nhIN hoieAw jw skdw[ pr iesdy nwl nwl ieh vI smJxw pvygw ik grBpwq sbMDI nrm kwnUMn Aqy sYks ftrmInysn kilnkW ilMgI p`Kpwq nUM jnm nhIN idMdIAW, ilMgI p`Kpwq nUM BrUx h`iqAw ivc trWslyt krdIAW hn[ knyfw dy bOrfr qy AmrIkw ivc Ku`lI kilnk AmrIknW jW knyfIAnW leI nhIN, AmrIkw jW knyfw dy aus j`t-isK pMjwbI BweIcwry leI sI ijs ivc ieh ilMgI p`Kpwq pihlW qoN hI mOjUd hY[

ieh pRvwn kr lYx bwAd ik pMjwbI BweIcwrw, Kws krky j`t isK BweIcwrw, kuVIAW dw sMGwr krn ivc dunIAW ivc sB qoN A`gy hY, ies suAwl dw swhmxw qW krnw hI pvygw ik jdoN isK prMprw Aqy gurbwxI ivc AOrq nUM mrd dy brwbr sQwn id`qw igAw hY Aqy rihqnwimAW ivc vI kuVImwrW nwl vrqx dI pUrI mnwhI kIqI geI hY qW Pyr A`j dw pMjwbI isK/ pMjwbI j`t-isK BweIcwrw AwpxIAW hI DIAW dw sB qoN v`fw kwql ikvyN bixAw bYTw hY[ pMjwbI isK jW pMjwbI j`t isK sbd mYN ies leI vrq irhw hW ikauNik ieh duKWq kyvl pMjwbI mUl dy is`KW/ j`t-is`KW dw hI hY, gory is`KW jW d`KxI is~Kw vrgy gYr pMjwbI mUl dy isK BweIcwirAw dw nhIN[

ies leI ieh Enw is`KI dw mslw nhIN, ijMnw pMjwbI siBAwcwr, Kws krky pMjwbI j`t is`K siBAwcwr dw mslw hY[is`KI dw mslw ies suAwl nwl bx jWdw hY ik kI pMjwbI is`K BweIcwry aupr is`K isDW`qW dw pRBwv Aqy is`K rihql ivcoN isKI jIvn jwc iblkul hI Kqm ho gey hn? kI is`K BweIcwry ny, Kws krky j`t is`K BweIcwry ny is`K isDWqW nwloN Awpxw irSqw qoV ilAw hY? jykr qoV ilAw hY, qW ikauN qoV ilAw hY? kI AsIN is`KI nUM AwpxIAW ivAkqIgq lwlswvW muqwbk qroVnw mroVnw qW SurU nhIN kr ilAw?

ies suAwl nUM do dsqwvyzW dy pRsMg ivc r`K ky dyKxw hovygw[ pihlI dsqwvyz hY, ATwrvIN sdI ivc 1750 qoN 1765 ivckwr ikqy iqAwr kIqw igAw 'rihqnwmw hzUrI BweI caupw isMG iCbr'[ ies rihqnwmy ivc bVy zordwr SbdW nwl is`KW nUM qwVnw kIqI geI hY:                                         "jo gurU kw is`K hoie so kMinAw nw mwry[ Aqy kuVImwr nwl nw vrqy["

dUsrI dsqwvyz hY Bwrq srkwr duAwrw iqAwr kIqI geI sn 2001 dI jngxnw dw CyvW AiDAwey, 'BwrqI jnsMiKAw dI ilMgI bxqr'[ swfI idlcspI ies dsqwvyz AMdr drz aus swrxI ivc hY ijs AMdr Bwrq dy v`K v`K sUibAW dy Cy swl q`k dy b`icAW dI ilMgI Anupwq id`qI geI hY[ ieh d`isAw igAw hY ik v`K v`K sUibAW ivc Cy swl dI aumr q`k dy iek hzwr lVikAW ipCy eynI hI aumr dIAW ikMnIAW lVkIAW sn[

sUbw	ilMgI Anupwq (1991)	ilMgI Anupwq (2001)
pMjwb	875	793
hirAwxw	879	820
ihmwcl	951	897
XU pI	927	916
ibhwr	953	938
-	-	-
Bwrq (AOsq)	945	927

                                

aupRokq swrxI qoN ieh spSt ho jWdw hY ik Bwrq dy dUsry sUibAW dy mukwbly pMjwb ivc lVkIAW dI igxqI kyvl sB qoN G`t hI nhIN, Gtx dI dr vI sB qoN vDyry hY[ jdoN ik smucy Bwrq AMdr lVkIAW dI igxqI ivc 1.53 pRqISq dI igrwvt dyKI geI, EQy pMjwb ivc ieh igrwvt 9.37 pRqISq rhI[ iesy qrHW iek hor swrxI ivc jdoN AsIN ieh dyKdy hW ik iek hzwr lVikAW dy mukwbly jdoN ik AmrIkw, rUs, jpwn, cIn, bMglwdyS Aqy pwiksqwn lVkIAW dI igxqI kRmvwr 1029, 1140, 1041, 944 Aqy938 hY, qW pMjwb ivc lVkIAW dI eynI G`t igxqI (793) dyK ky isr Srm nwl Juk jWdw hY ik AsIN dunIAW dy sB qoN v`fy kuVImwr hW[

gurU swihbwn dI isiKAw Aqy pMQk/ ieiqhwsk rvwieqW dy ivprIq gurW dy nwm qy jIx vwly pMjwb ivc ilMgI p`Kpwq dI ieh ieMqhwA pMjwbI Swier jsvMq zPr dy SbdW ivc swnUM ieh socx leI mjbUr kr idMdI hY ik " AsIN nwnk dy kI lgdy hW? "

AsIN ieh vI nhIN AwK skdy ik isiKAw jW prcwr dI kmIN hY[ SRomxI gurduAwrw pRbMDk kmytI, id`lI isK gurduAwrw pbMDk kmytI, isMG sBwvW, kIrqnI jiQAW, kQwkwrW, srkwrI sMsQwvW, smwj-siBAwcwrk sMgTnW Aqy mIfIAw dy ies idSw ivc kIqy jw rhy prcwr Aqy KricAW qy zrw Jwq mwr ky qW dyKo, qusIN hYrwn rih jwvogy[ ijQoN q`k srkwrI krVweI dw suAwl hY, ieh vI loV Anuswr vD hI rhI hY[

dUsry pwsy ivdvwnW Aqy KojwrQIAW duAwrw kIqy gey AiDAYn ieh d`sdy hn ik AsIN lok Awpxy BweIcwry AMdr kuVIAW dI Gt rhI igxqI dy dur-pRBwvW pRqI vI sucyq hW[ pMjwb ivc mwdw BrUx h`iqAw dy smwj-AwrQk Aqy siBAwcwrk pirxwmW bwry hoeI Koj ieh d`sdI hY ik pMjwb dy lok ieh BlIBWq jwxdy hn ik Awaux vwly swlW ivc auhnw nUM Awpxy lVikAW leI Xog vr l`Bxy bhuq hI muSkl ho jwxgy[ kuVIAW dI iek iksm dI bolI l`igAw krygI[vySvwgmn Aqy blwqkwr dy kysW ivc vwDw hovygw[ lok bwhrly sUibAw ivcoN lVkIAW KrId ky ilAwieAw krngy[ smwj siBAwcwrk Aqy nYiqk kdrW kImqW ivc igrwvt AweygI[ mnuKI vsIilAW dy ivkws aupr ault pRBwv pYxgy[

pMjwbI lokW nUM pMjwbI smwj aupr pYx vwly ieh dur-pRBwv ies leI ifstrb nhIN krdy ikauNik auhnw nUM lgdw hY ik ieh auhnw dIAW ivAkqIgq sm`isAwvW nhIN hn[ sWJIAW smwj-sMsikRqk Aqy BweIcwrk sm`isAwvW dw iPkr krnw qW AsIN kdoN dy Bu`l cu`ky hW[ drAsl pMjwbI sMsikRqI Aqy pMjwbI BweIcwry vrgI koeI cIz qW bcI hI nhIN[ AwpxI j`t haumY dI b`ly b`ly dy gIq gwauxy Aqy ivAwh SwdIAw qy Awpxy KoKlypx dw KrUdI pRgtw krnw koeI sMsikRqI nhIN, koeI BweIcwrkqw nhIN[pMjwb srkwrW nUM qW hwly q`k ieh vI smJ nhIN peI ik ienPrwstrkcr kyvl iPzIkl ienPrwstrkcr hI nhIN huMdw[ klcrl ienPrwstrkcr vI huMdw hY jo pihly nwloN vDyry mh`qvpUrn huMdw hY[ klcrl kYpItl AsIN guAw cuky hW, BwSw guAw rhy hW[

ieh klcrl ienPrwstrkcr dI gYrhwzrI ivc iPzIkl ienPrwstrkcr dw ivkws hI hY jo swnUM AwqmGwq, BrUx h`iqAw, Aqy niSAW v`l Dkyl irhw hY[kihx qoN Bwv hY ik jy AsIN mwdw BrUx h`iqAw rokxI hY, qW swnUM Awpxy Awp nUM bdlxw pvygw[ Awpxy svY nUM bdlnw hovygw[ ieh qd hI sMBv hY, jy AsIN auh kQw khwxIAW Aqy soc ivcwr bdlWgy, jo swfI BrUx h`iqAw krn vwlI AjokI mwniskqw dw inrmwx krdI hY[ pr ieh kMm EnI dyr q`k sMBv nhIN, ijMnI dyr q`k AsIN Awpxy klcrl ienPrwstrkcr dw inrmwx nhIN krdy[

ieh g`l swnUM audoN smJ pvygI, jdoN AsIN ieh jwnx dI koiSS krWgy ik auh ikhVy dbwau Aqy mjbUrIAW hn, ijhnw kwrn AsIN AwpxIAW hI DIAW dw lgwqwr kql krI jw rhy hW[

Awm lokW nwl g`lbwq kirAW pqw c`ldw hY ik sB qoN v`fI mjbUrI hY dwj dI, lYx dyx dI Aqy kuVIAW dy ivAwhW qy idno idn vD rhy KricAW dI: "jykr izMdgI dI swrI kmweI kuVIAW dy ivAwhW qy hI lutw dyxI AY, qW Pyr kI puq poiqAW nUM gurduAwirAW ivc ivTwvWgy?" lok suAwl krdy hn[ ieh vI suxn nUM imldw hY: "kuVI nMgI qW qor nhIN skdy[ jykr brwq dI syvw nw kIqI, juAweI nUM iv`q Anuswr kwr/ skUtr nw id`qw, shuirAW dw Gr nw BirAw, irSqydwrW dI mwnqw nw kIqI, gwaux vwly nw bulwey, qW Pyr  BweIcwry swhmxy kI mUMh lY ky jwvWgy[ jykr kuVI jMmI Aw qW kuuVI nUM vswaux leI sB kuJ krnw hI pYxY[" ies dlIl muqwbk ies sMkt qoN bcx dw kyvl  ie`ko ie`k rsqw hY ik kuVI nUM jMmx qoN hI roikAw jwvy[ iesy leI qW kilnkW dy mwlk Aqy auhnw dy fwktr ieh pRcwr krdy hn ik " bwAd ivc kuVI dy ivAwh qy vIh l`K krcx nwloN qW hux ie`k hzwr Krcx ivc hI BlweI hY[" auh ieh vI AwKdy ny ik "ivAwh qy ds vIh l`K Krc krky ikhVw KihVw Cut jwxY, swrI aumr dy Krcy ny[ kuVI dw Gr vswaux leI aus nUM qW swrI aumr dyxw hI pYNdY[ ivAwh hI ikauN, ivAwh qoN pihlW aus dI sikaurtI dI ikhVw koeI CotI sm`isAw["

"muMfy nUM pVHwaugy ilKwaugy, pwlogy posogy, ieh quhwfI ienvYstmYNt Aw[ auh quhwfw Gr bwr sMBwlygw, quhwfI kul nUM A`gy qorygw, quhwfI sMswr nwl gMF pweygw, buFypy ivc quhwfw Awsrw bxygw, quhwfI ArQI nUM moFw dyvygw; qusIN Awpxy byitAW qy Krc krky Awpxy BivK nUM hI sur`iKAq krdy ho[ pr ies dy ault bytI ny qW sB kuJ lY ky prwey Gr hI cly jwxw huMdw hY[ kuVI nUM fwktr, ieMjInIAr jW AiDAwpk bnwaux leI krzy qW qusIN cu`kogy, pr AwpxI kmweI nwl auh Gr Awpxy shuirAw dw hI BrygI["

Kyvl ieh hI nhIN, ies qrHW dIAW Axigxq kQw, khwxIAW, khwvqw, im`QW Aqy bolIAW hn, jo swfy BweIcwry ivc lgwqwr srkUlyt ho ky swfI mwniskqw dw inrmwx kr rhIAW hn[ ieh CotIAW CotIAW khwvqW nhIN, pMjwbI siBAwcwr dy inrmwxkwrI ibrqWq hn jo aus dI mwniskqw nUM Syp krdy hn[ ausdy svY dw inrmwx krdy hn[ pMjwbI bMdy dI aus mwniskqw nUM GVdIAW hn, jo mwniskqw AwpxI lVkI dI ausdy jnm qoN pihlW hI h`iqAw kr idMdI hY[

jyykr AsIN lVkI dI h`iqAw nUM rokxw hY qW swnUM AwpxI auh mwniskqw bdlnI hovygI, ijhVI mwniskqw AwpxI DIA iDAwxI dw kql krky AwKdI hY: " guV KweIN, pUxI k`qIN/ Awp nw AweIN, vIry nUM G`qIN["

ies mwniskqw nUM bdlx leI aupRokq iksm dIAW auh swrIAW kQw khwxIAW, khwvqW, im`QW, mnOqW, socW Aqy smwj-siBAwcwr pRYktsW bdlnIAW pYxgIAW, jo DIA dw kql krn vwlI mwniskqw dw inrmwx krdIAW hn[ ieh siBAwcwrk pRYkits, siBAwcwrk auqpwdn, siBAwcwrk Kpq, siBAwcwrk rUpWqrx Aqy siBAwcwrk ieMjInIAirMg dw ivSw hY[ pMjwb dy smkwlI siBAwcwr dI fweInyimks dy AiDAYn dw ivSw hY[ ies qoN vI v`D smkwlI cnOqIAw dw twkrw krn leI pMjwbI swihq, klw Aqy sMsikRqI dI isrjxw dw mslw hY[ pMjwbI BwSw Aqy pMjwbI sMsikRqI ivc AweI KVoq dw mslw hY[ pMjwbI soc ivcwr Aqy Akwdimkqw aupr AMgryzI zubwn dI hkUmq kwrn swnUM Awpxy Awpy dy Bul jwx dw mslw hY[ iek`lI BrUx h`iqAw dI g`l nhIN, pMjwb dI koeI vI sm`isAw, BwvyN auh AwrQk rwjnIqk jW sMsikRqk koeI vI sm`isAw hovy, EnI dyr q`k h`l nhIN ho skdI, ijMnI dyr q`k AsIN auhnw sm`isAwvw nUM ivSv p`Dr qy pYdw ho rhy igAwn ivigAwn dI shwieqw nwl Awpxy idl idmwg Aqy AwqmW nwl AwpxI mW bolI ivc nhIN socWgy[

pMjwb dIAW iehnw sm`isAwvW dy smwDwn leI pMjwb dIAW XUnIvrstIAw, Koj sMsQwvW ( jy koeI hYn qW) Aqy srkwrI ivBwgW AMdr kyvl AMgryzI ivc hI c`l rhIAW Akwdimk gqI ivDIAW Aqy soc ivcwrW, ivdySI igAwn dI iemport krky kyvl nOkrIAW Aqy grWtW Kwx dw hI mslw hY[ ies qoN v`D hor kuJ nhIN[jykr AsIN AwpxI BwSw ivc soc nhIN skdy, sMcwr nhIN kr skdy, Awpxy lokW dw Blw kI suAwh krWgy[ieh sB kuJ krn leI klcrl ienPrwstrkcr dI hI nhIN, klcrl mUvmYNt dI loV hY[ klcrl ienklwb dI loV hY[ dunIAW ivc pYdw ho irhw igAwn ivigAwn iksy ivAkqI, kOm jW mulk dI in`jI jwiedwd nhIN[ dunIAW dI sWJI ivrwsq hY[ AMgryzI pMjwbI dw ies aupr brwbr AiDkwr hY[ ies leI ijMnI dyr q`k AsIN ies igAwn ivigAwn nUM, AwpxIAW sm`isAwvw/ cnOqIAW dy smwDwn leI,  Awpxy AwrQk-rwjnIqk-sMsikRqk pirpyK ivc r`K ky, AwpxI mwq BwSw ivc nhIN ivcwrWgy, EnI dyr q`k AsIN kyvl Akwdimkqw dw frwmw hI kr rhy hovWgy[ sB kuJ ausy qrHW cldw rhygw[ ikswn KudkSIAW krdy rihxgy, DIAW mwvW dy pyt ivc mrdIAW rihxgIAW, nOjuAwn niSAW ivc grkdy rihxgy Aqy swnUM Awpxy gryfW, qr`kIAW Awid dw iPkr sqwauNdw rhygw[

iek hor vI suAwl hY ik AsIN kQw khwxIAW dy mgr qW l`g gey, pr gurU dI isiKAw mgr nhIN l`gy, Ajyhw ikauN? ijvyN ik AwpW pihlW dyK Awey hW, A`j gurU dw prcwr isKr qy hY[ jy gurU dw prcwr isKr qy hY qW swfI ibmwrI vI isKr qy hI hY[ swfy qy gurU dI isiKAw dw Asr ikauN nhIN ho irhw? lVky dI qWG pUrI krn leI kyvl tUxy twmxW Aqy bRwhmxW ipCy hI nhIN l`gy iPrdy, gurU gRMQ swihb dy pwT nUM vI AwpxIAW AjyhIAW KwihSW dI pUrqI leI tUxy twmxW vwg hI aupXog krnw SurU kr id`qw hY[

Ajmyr rofy dy nwtk inrl`j ivc jdoN hYrI nUM pqw c`ldw hY ik ausdI pqnI dy pyt ivc lVkI hY, lVkw nhIN, qW auh qvIq vwlI f`bI pMifq v`l vgwh mwrdw hY Aqy kihMdw hY ik auh muMfy dy JUTy supny idKw ky lokW nwl T`gIAW mwr irhw hY[ pMifq iesdy juAwb ivckihMdw hY; " Ary BeI hrdyv isMG mYN qo logoN sy T`gI mwrqw hUM, Awp qo Bgvwn sy hI T`gI mwry jw rhy ho[ Xy hzwr fwlr muJy Awp ny kOn sw puMn krny ky lIey dIAw Qw? Xy Bgvwn sy hyrw PyrI krny ky lIey hI qo dIAw Qw["

ATwrvIN sdI ivc jdoN rihqnwmy ilKy gey, audoN kuVIAW nUM mwrn dy hor kwrn sn, A`j hor kwrn hn[ audoN kuVIAW nUM iek hor iksm dI mwniskqw (ibmwrI) mwr rhI sI, A`j hor iksm dI mwniskqw (ibmwrI) mwr rhI hY[ ibmwrI bdl geI hY, pr ielwj nhIN bdilAw[ AsIN ausy ibmwrI dw ielwj krI jw rhy hW, jo ibmwrI A`j hY hI nhIN[ jo ibmwrI hY, aus ibmwrI dI qW hwly AsIN pihcwx vI nhIN kIqI[

sn 1852 ivc AMgryz srkwr ny gurdwspur ijlHy dy fyrw bwbw nwnk ielwky dw srvyKx krvw ky dyiKAW ik bydIAW dy gVH mMny jwx vwly ies ielwky ivc bydI pirvwrW AMdr pYdw hox vwly 450 lVikAW dy mukwbly kyvl 61 lVkIAW hI bcIAW sn[ AYm AYn dws dy kuVIAW nUM jMmdy swr hI mwr dyx bwry kIqy gey AiDAYn qoN pqw c`ldw hY ik AMgryzI rwj qoN pihlW, ATwrvIN Aqy aunIvIN sdI dy pMjwb ivc jMmdIAW lVkIAW dIAW h`iqAwvW dw ieh ruJwn kyvl bhuq hI au`cy ruqby vwly huiSAwrpur dy bydIAW, PIrozpur dy brwV j`tW, gu`jrWvwlw dy K`qrIAW Aqy Swhpur dy soFIAW ivc hI pwieAw jWdw sI jo Awpxy qoN Coty ruqby vwlIAW ibrwdrIAW ivc AwpxIAW kuVIAW ivAwhuxw bhuq v`fI hyTI smJdy sn[ nwly Pyr bydI aus smy Awpxy Awp nUM is`KW dy gurU smJdy sn, ies leI auhnw dw kihxw sI ik gurU AwpxIAW lVkIAW nUM Awpxy syvkW dy Gry ikvyN ivAwh skdy sn[ ies sm`isAw dy h`l leI, iehnw srvsRySt ruqby vwly is`KW ny rwjpUq rjvwiVAW dI nkly AwpxIAW DIAW nUM vI jMmidAW hI mrvwauxw SurU kr id`qw sI[

AwpxIAW lVkIAW nUM Awpxy qoN Coty ruqby vwly GrW ivc ivAwh ky AwpxI cODr Aqy ruqby nUM dwA qy lgwaux nwloN auhnw nUM jnm lYNidAW hI mwr dyxw auhnw nUM ies leI jwiez lgdw sI ikauNik aus jgIrU mhOl ivc ibrwdrI, cODr Aqy ruqbw hI pRmuK kdrW kImqW sn[

sn 1849 ivc jdoN AMgryz Awey qW auh AwDuinkqwvwd dI ivcwrDwrw Aqy rwjnIqI vI nwl hI lY ky Awey[ isMG sBw lihr ny jdoN smwjk brwbrI Aqy inAW vrgy gurmiq isDWqW nUM AwDuinkqwvwdI pRvcnW ivc Anuvwd krnw SurU kIqw qW pMjwb ivc sqI dI rsm Aqy kuVIAW mwrn dI pRMprw iesdw pihlw inSwnw bxI[ nqIjw ieh hoieAw ik sn 1901 qoN 1991 q`k, jdoN ik smu`cy Bwrq ivc AOrqW dI igxqI 4.7 pRqISq GtI, EQy pMjwb (kyrl vI) hI iek Ajyhw rwj sI, ijQy AOrqW dI igxqI ivc 14.8 pRqISq dw vwDw hoieAw[

ikauNik AwDuinkqwvwdI nv-jwigRqI dI ieh lihr isK isDWqW dy nwl nwl AMgryzI hkUmq, AMgryzI zubwn Aqy AMgryzI ividAk pRbMD rwhIN ivAkqIgq AwzwdI Aqy ivAkqIgq pRwpqIAW dI audwrvwdI lihr nwl vI juVI hoeI sI, ijs ny pMjwbI isK mn nUM iek AsloN hI nvIN iksm dI jYNfr bwies (ilMgI p`Kpwq) nwl Br id`qw[

ieh ilMgI p`Kpwq sI, AwDuinkqwvwd dw mrd Aqy AOrq nUM do v`Ko v`KrIAW siQr, sQweI, suBwvk Aqy sdIvI iekweIAW mMn ky auhn nUM ivroDI kdrW kImqW nwl joVnw[ ijvyN ik AOrq nUM pYdwvwrI kMm dI QW GrylU kwr ivhwr nwl joV ky proifaUsr dI QW kMizaUmr bxw dyxw[ iesy qrHW AOrq nUM bryn dI QW ibaUtI, mweINf dI QW bOfI, profkSn dI QW rIprofkSn, mMfI dI QW mMmqw Aqy qrkSIl soc dI QW Bwvukqw nwl joV ky aus nUM Awpxy aupr inrBr bxw lYxw[

AwpxI bsqIvwdI hkUmq nUM p`ikAW krn leI brqwnvI swmrwj ny Bwrq dI smu`cI AwrQk Aqy rwjnIqk ivvsQw nUM qW ie`k AwDuink iksm dy srbsWJy kwnUMn ADIn lY AWdw, pr pirvwr nUM ies srbsWJy kwnUMn qoN bwhr hI r`iKAw[ pirvwr nwl sbMDq SwdI, qlwk, ivrwsq, h`k jwnSInI, jwiedwd dI vMf Awid dy Awpo Awpxy kwnUMn bnwaux leI Dwrimk iPrikAW nUM Awzwd kr id`qw igAw, qW jo ihMdU, muslmwn, iesweI Awid iPrky Awpo AwpxIAW rvwieqW Anuswr Awpo Awpxy v`Kry kwnUMn bxw skx[

smwjk Kyqr nUM, pbilk Aqy prweIvyt, do v`Ko v~Kry KyqrW ivc vMf ky AMgryzI hkUmq ny iek bhuq gihrI cwl c`lI[ Ajyhw krky ijQy AMgryz hkUmq ny dyS dI AwrQkqw Aqy rwjnIqI aupr Awpxw sMpUrn kMtrol sQwpq kr ilAw, EQy dyS dI mrd jwq nUM Awpo Awpxy AkIidAW muqwbk AwpxI mn mrzI dI hkUmq krn leI Gr pirvwr dw Kyqr sOp id`qw igAw, ijs nwl auh cup ho gey[ ijs AwdmI nUM dyS dy AwrQk Aqy rwjnIqk msilAW ivc dKl dyx dw r`qI Br vI AiDkwr nhIN sI, Gr ivc auh iek pUrw qwnwSwh bx igAw:                                                                                                    mYnUM hux vI Xwd hY-                                                                                                        swfy Gr ivc iek idau dw rwj sI                                                                               SwmIN auh Awdm bo Awdm bo krdw                                                                                   AwauNdw sI                                                                                                      lokIN aus nUM myrw bwpU kihMdy sn                                                                            aus ny myrI mW dIAW gol gulwbI A`KW                                                                            dwrU dy pY~g ivc pw ky                                                                                                    p`Qr dIAW bxw id`qIAW sn                                                                                            aus pqlI pqMg kuVI dI izMdgI                                                                                             rotI, qn Fkx Aqy hMJUAW dI kQw                                                                                            bxw id`qI sI                                                                                                              hr rwq auh iBAwnk Thwky lwauNdw                                                                                 qy AwKdw: dyK! mYN qyrw bcpn Kw irhw hW[

suKcYn dI ies kivqw rwhIN ieh g`l sOiKAW hI smJI jw skdI hY ik smwj-AwrQk Aqy rwjnIqk Kyqr ivc gulwmI hMfw irhw mrd, Gr ivc AOrq dI dyh aupr AwpxI sMpUrn s`qw sQwpq krky ikvyN sMquSt hox dI koiSS krdw hY Aqy roz m`rw dI izMdgI ivcoN pRwpq hox vwlIAW qMgIAW qurSIAW, D`ky DOly, inrwdrI Aqy Apmwn AOrqW Aqy b`icAW aupr ihMsw ivc ikvyN Anuvwd ho jWdy hn[

ikauNik swfy dyS ivc Coty b`icAW dI SwdI dw irvwz Awm pRc`lq sI, ies leI bhuq swrIAW AjyhIAW SwdI Sudw b`cIAW pqI duAwrw kIqI jwx vwlI zbrdsqI dOrwn mr vI jWdIAW sn[ jdoN kuJ smwj suDwrkW ny G`t aumr dIAW lVkIAW dI SwdI Aqy ibnw pqnI dI mrzI dy pqI duAwrw kIqI jwx vwlI zbrdsqI nUM rokx vwsqy kwnUMnW dI mMg kIqI, qW AMgryz srkwr ny ieh kih ky r`d kr id`qI ik auh lokW dIAW sQwnk/ Dwrimk prMprwvW ivc dKl nhIN dy skdy[ ies qrHW, ivroD dy bwvjUd, bhuq hI iGnwauxI iksm dI GrylU ihMsw nUM kwnUMnI Aqy smwjk mwnqw imldI rhI[ mrdW dI mrdwngI, ruqbw Aqy svY mwx Gr ivc AOrqW dI dyh aupr auhnw dy kMtrol rwhIN hI pRIBwiSq hox l`gy[ auh nhIN sn cwhuMdy ik srkwr jW koeI vI auhnw dI GrylU slqnq ivc koeI dKlAMdwzI kry[ nvyN kwnUMnw dy bwvjUd ieh mwniskqw hwly vI ausy qrHW bxI hoeI hY[ies siQqI/ mwniskqw kwrn Bwrq do BwgW ivc vMifAw igAw: pbilk Kyqr Aqy prweIvyt Kyqr[ pbilk Kyqr ivc srkwr dI hkUmq c`ldI hY Aqy prweIvyt Kyqr ivc swfI mrdW dI[

iek g`l hor vI vwprI, ijs v`l iDAwn dyx dI loV hY[ gunwh dw auh Aihsws, jo swnUM DIAW dy kql qoN vrjdw sI, AwDuink fwktrI qknIkw dy Awaux nwl auh vI Kqm ho igAw[ rihqnwimAW ny qW swnUM DIAW dy kql dI mnwhI kIqI sI[ BrUx h`iqAw DIA dy jnm qoN pihlW dI khwxI hY[ grBpwq dy lIgl ho jwx bwAd qW BrUx h`iqAw swnUM kwnUMnI gunwh dy Gyry ivcN vI bwhr k`F idMdI hY[ iesy leI BrUx h`iqAw bwry Ajmyr AOlK dy nwtk 'kwlK hnyry' ivc jgsIr AwpxI pqnI bldIp nUM AbOrSn leI iqAwr krn leIy AwKdw hY: " iqMn mhIinAW dy mws dy cIQVy dI sPweI krvwaux nUM kql AwKdI eyN qUM?" pr hux qW ies 'sPweI' dI vI loV nhIN rhI[ suAwl hY ik jy ies 'mws dy cIQVy' nUM vI mwrn dI loV nw pvy[ ies 'cIQVy' dI sPweI krvwaux qoN ibnw hI DIA dy jMmx aupr rok lgw id`qI jwvy? hux ieh sMBv hY[ sMBv hI nhIN, luiDAwxy dy 'iekbwl nrisMg hom' ivc ieh ho vI irhw hY[ EQy ipqw dy 'vweI kromosom' Al`g krky, kyvl auhnw nwl hI mW dw grB Dwrn krvwieAw jWdw hY, qW jo lVkw hI pYdw hovy[ ieh qknIk hux Awm pRc`lq ho rhI hY[ kql dI g`l qW dUr rhI, hux qW kuVI nUM jnm lYx qoN rokx dI vI zrUrq nhIN rhI[ quhwnUM lVky dI zrUrq hY, qusIN lVkw pYdw kr ilAw[ qusIN kwnUMnI AiVCx Aqy kql dy gunwh, donw qoN bc gey[

ies siQqI ivc, jdoN ik kwnUMn Aqy kql dy gunwh dw Aihsws, donw ivcoN koeI vI quhwfy rsqy ivc nhIN AwauNdw, qW ilMgI cox Aqy ilMgI p`Kpwq nUM ikvyN dUr kIqw jw skdw hY, dw juAwb Ajmyr rofy dy nwtk 'inrl`j' dI nwiekw SMmI vrgIAW rUhW duAwrw SurU kIqIAW mUvmYNtW ivc Swml ho ky AjyhIAW kQw khwxIAW Aqy socW pYdw krnw hY jo swfI mwniskqw nUM hI qbdIl kr dyx[ AjyhI mwniskqw dw inrmwx kyvl lVkIAW dy bcwau leI hI nhIN, mwnv jwqI dy bcwau leI vI zrUrI hY, ikauNik iensrUmYNtl lwijk, pRqIXog, ihMsw Aqy pYdwvwr Aqy Kpq ivc inrMqr vwDy dIAW mrdwnvI kdrW kImqW ny swnUM ijs ivnwS dy rwh aupr qor id`qw hY, aus nUM kyvl suhj, suMdrqw, sihXog, mMmqw Aqy muh`bq vrgIAW nwrIvwdI kdrW kImqW hI KUbsUrq moV dy skdIAW hn[ DMnvwd[                                                         

ਮੈਂ ਰੇਪ ਨੂੰ ਇੰਜੁਆਏ ਕਰਦੀ ਆਂ: ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਦੀ ਪੜ੍ਹਤ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਪਨਾ

ਮੈਂ ਰੇਪ ਨੂੰ ਇੰਜੁਆਏ ਕਰਦੀ ਆਂ:                                                                                                                     ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਦੀ ਪੜ੍ਹਤ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਪਨਾ

" ਮੈਂ ਰੇਪ ਨੂੰ ਇੰਜੁਆਏ ਕਰਦੀ ਆਂ", ਸੁਖਜੀਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਇਹ ਟਾਈਟਲ, ਮਨੁਖ ਦੀ ਉਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਪਵੇ ਕਿ "ਮੈਂ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਗੁਲਾਮੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।" ਭਾਵ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੀ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀ ਚਾਹਤ ਪਾਲ ਲਈ ਹੈ। ਗੁਲਾਮੀ ਦੀ ਇਸ ਚਾਹਤ ਨੂੰ ਹੀ ਤਾਂ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ, ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਣਾ। ਸੁਖਜੀਤ ਦੀ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਦੀ ਪੜ੍ਹਤ ਹੈ।                                                                                                                             ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਹਾਣੀ  ਗਿਆਨ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਨਹੀਂ ਕਾਲਪਨਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਸਿਧਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ , ਇਕ ਐਕਸਪੀਰੀਐਂਸ ਅਤੇ ਇਨਸਾਈਟ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਦਾ ਪਿੜ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਦਰ ਪਲ ਰਹੀ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀ ਚਾਹਤ ਵਿਰੁੱਧ ਉਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦੀ ਜੁਗਤ ਹੋ ਨਿਬੜਦੀ ਹੈ।

                                    --------------

ਸੁਖਜੀਤ ਦੀ ਇਸ ਕਹਾਣੀ "ਮੈਂ ਰੇਪ ਨੂੰ ਇੰਜੁਆਏ ਕਰਦੀ ਆਂ" ਬਾਰੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਜਾਨਣ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਕਈ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ੍ਹਨ ਲਈ ਦਿੱਤੀ। ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ:

" ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ 'ਸੈਹਬ ਜੀ', 'ਨਿੱਕੇ ਬੀਬੀ ਜੀ', ਗੋਹੇ ਦਾ ਟੋਕਰਾ ਚੁੱਕੀ ਜਾਂਦੀ ਜੱਟਾਂ ਦੀ ਨੂੰਹ, ਕੰਮੋ, ਬਿੰਬੋ ਆਦਿ ਕਿਰਦਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਨਹੀਂ। ਜਾਂ ਫੇਰ ਕਿ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਘਟਨਾਵਾਂ ਕਦੇ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਨਿੱਕੇ ਬੀਬੀ ਜੀ ਵਰਗੇ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਦੇ 'ਬੀਬੀ ਸਾਹਿਬਾਂ' ਵਰਗੇ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਵਿਚ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੱਲ ਕੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੀ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਨੇਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਅੱਪਵਾਦ ਵਾਂਗ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜੋ ਤਸਵੀਰ ਸਾਡੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਰਦਾਰ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਉਸ ਦਾ ਸਹਿਜ ਭਾਗ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਸਾਡੀ ਰੋਜ਼ ਮੱਰਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਰੁਟੀਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਕਹਾਣੀ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਇਸ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਸੱਟ ਵੱਜਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਤਿੜਕਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਚੁਕੀ ਇਸ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ, ਅਜੇਹੇ ਕਿਰਦਾਰ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਆਪਣੀ ਸਿਮਰਤੀ ਵਿਚੋਂ ਮਨਫੀ ਕਰਨ ਲੱਗਦੇ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਅਜੇਹੀ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਘਟਨਾ ਤਾਂ ਵਾਪਰੀ ਹੀ ਨਹੀਂ।ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਸਵੀਰ ਵਿਚ ਆ ਰਹੇ ਬਦਲਾਵ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੀ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ।

ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਘਰ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਜਾਂ ਕੋਰਸ ਵਿਚ ਲਗਾਉਣ ਤੋਂ ਡਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਗੱਲ ਗੱਲ ਵਿਚ ਮਾਵਾਂ ਭੈਣਾਂ ਦੀਆਂ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਪ੍ਰਤੀਤ ਸਾਨੂੰ ਇੰਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਕਦੀ ਕੋਈ ਗਾਲ੍ਹ ਕੱਢੀ ਹੀ ਨਹੀਂ।ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਸਾਡੇ ਅਵਚੇਤਨ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਅਵਚੇਤਨ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਵਸ ਗਈਆਂ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਹੀ ਸੋਚਾਂਗੇ ਜਦੋਂ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਸ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਗਾੜ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੇਕਰ ਸੁਖਜੀਤ ਨੇ ਸਾਡੀ ਇਸ ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਡਾਇਆਗਨੋਜ਼ ਕਰ ਕੇ, ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇਸ ਬਿਮਾਰੀ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਹੁਣ ਇਹ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਕਿ ਸਾਡੀ ਇਸ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਰੌਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ,ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਹੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਸਮਾਜ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਸਮਾਜ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਲਈ ਤਾਂ ਫੇਰ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਹੀ ਸੁਚੇਤ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ।"

ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੰਜਾਬੀ  ਪੇਂਟਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟਾਏ:                                                                 "ਆਪਣੇ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਅਤੇ ਸਮਾਜ-ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਜੋ ਤਸਵੀਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਸੁਖਜੀਤ ਦੀ ਇਹ ਕਹਾਣੀ, ਉਸ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ, ਉਹ ਤਸਵੀਰ ਸਾਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਬਨਾਉਣ ਲਈ ਲਲਕਾਰਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਕੀ ਹਾਂ, ਸਾਡਾ ਸਮਾਜ-ਸਭਿਆਚਾਰ ਕੀ ਹੈ, ਸੁਖਜੀਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਆਦਰਸ਼/ਰੁਮਾਨੀ ਰੂਪ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਯਥਾਰਥਮਈ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਤੇ ਰੁਕਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਜਾਂ ਸਾਡਾ ਸਮਾਜ-ਸਭਿਆਚਾਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਫੇਰ ਕਿ ਕੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਸੁਖਜੀਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਭ ਜਿੰਦਰੇ ਖੋਹਲ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣ ਲੱਗਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਵੇਂ ਮਾਡਲਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਉੜਾਨ ਭਰਨ ਲੱਗਦੇ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਹੈ ਉਹ ਜੀਣ ਦੇ ਕਾਬਲ ਨਹੀਂ। ਸੁਖਜੀਤ ਹੋਂਦ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਹੋਂਦ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਚਿਤਰਕਾਰ ਹੈ।"

ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੱਸ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਇਕ ਸਾਇੰਟਿਸਟ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ:                                                                                                 " ਸੁਖਜੀਤ ਡਰਪੋਕ ਜਾਂ ਗੀਦਾ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਰਿਸਕ ਉਠਾਉਣਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਤੇ ਵਧੀਆ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਵੀ ਕੇਵਲ ਉਹੋ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਿਸਕ ਉਠਾਉਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ।"

ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਹੋਈ:                                                                                                                                               " ਨਿੱਕੇ ਬੀਬੀ ਜੀ ਵਾਂਗ, ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਕਿਰਦਾਰ ਅਤੇ ਉਹਨਾ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਤਵ, ਕਿਸੇ ਸਮਾਜਕ ਤਰਕ ਜਾਂ ਡਸਿਪਲਨ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਾਮਨਾ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਹਾ ਅਤੇ ਪਾਵਰ ਦੇ ਨ੍ਰਿਤ ਵਿਚੋਂ ਨਿਰਮਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਤਰਕ, ਕੋਈ ਵੀ ਡਰ ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਸਮਾਜਕ ਭੈਅ ਉਸਦਾ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਦੇ।"

ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਉਭਰ ਕੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸੁਖਜੀਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਇਹ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਯੁਨੀਵਰਸਿਟੀ ਜਾਂ ਸਕੂਲ ਬੋਰਡ ਦੇ ਕੋਰਸ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਲੱਗ  ਸਕੇਗੀ। ਉਸ ਦੇ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਦੋਸਤਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਜੇਹਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਵੀ। ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ੳਸ ਨੇ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਕਿਸੇ ਮੀਡੀਆ ਇੰਡਸਟਰੀ ਜਾਂ ਅਕਾਦਮਿਕ ਮੰਡੀ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਿਖੀ। ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਕਮੌਡੀਫੀਕੇਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਐਂਟੀਥੀਸਿਜ਼ ਹੈ।

ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੋਸਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟਾਏ, "ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੀਰੋ ਜਾਂ ਮਿੱਥ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਹਨਾ ਨੂੰ ਤੋੜਦਾ ਹੈ।ੳਹੁ ਮਿੱਥ ਭੰਜਕ ਹੈ। ਬੁੱਤ ਸ਼ਿਕਨ ਵੀ। ਸਭਿਅਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰੰਪਰਿਕ ਪਹਿਚਾਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠੀ ਗੁਰੁ ਘਰ (ਡੇਰਿਆਂ)  ਦੀ ਪਰੰਪਰਿਕ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਖੇਰੂੰ ਖੇਰੂੰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।"

ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਜੋ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੈਲੀਬਰੇਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵਿਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਇਨਵਾਈਟ ਕਰਦੀ ਹੈ।ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਵਧੇਰੇ ਉਚਿਤ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸੈਲੀਬਰੇਸ਼ਨ ਜਾਂ ਖਪਤ ਦੀ ਵਸਤ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਸੰਘਰਸ਼ਾ ਦਾ ਧਰਾਤਲ ਹੈ।"

ਦੋਸਤਾਂ ਦੇ ਇਹਨਾ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਇਹੋ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸੁਖਜੀਤ ਜੀਵਨ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਮੈਕਸੀਮਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦਾ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਹੈ।

                                            ---------

ਸੁਖਜੀਤ ਦੀ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਕੋਈ ਹੀਰੋ ਨਹੀਂ। ਕੋਈ ਸਮਾਜ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਕ-ਨੈਤਿਕ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਉਸ ਦੀ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਟੀਚਾ ਨਹੀਂ। ਕੋਈ ਮਿਸ਼ਨ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਜਰਨੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਮੁਖ ਕਿਰਦਾਰ, ਨਿੱਕੇ ਬੀਬੀ ਜੀ, ਸੈਹਬ ਜੀ, ਕਾਮਰੇਡ, ਸੁਮੀਤ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ ਸਮਾਜਵਾਦ ਜਾਂ ਮਾਨਵ ਮੁਕਤੀ ਜੇਹੇ ਮਹਾਂ ਪਰਾਜੈਕਟ ਦਾ ਭਾਗ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਸੁਆਰਥਾਂ, ਨਿੱਕੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ, ਸੈਲਫ ਇੱਮੇਜ, ਸਮਾਜਕ ਰੁਤਬੇ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਪਹਿਚਾਣ ਵਿਚ ਬੱਝੇ ਹੋਏ  ਲੋਕ ਹਨ। ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਪਹਿਚਾਣ ਲਈ ਤਰਲੇ ਮਾਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ-ਪਹਿਚਾਣ ਲਈ ਤਰਲੇ ਮਾਰ ਰਹੇ ਇਹ ਲੋਕ ਕਿਹੜੀ ਵੱਡੀ ਖੇਡ ਖੇਢ ਜਾਦੇ ਹਨ। ਨਹੀਂ ਨਹੀਂ, ਵੱਡੀ ਖੇਡ ਨਹੀਂ ਖੇਢਦੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਸਥਾਨਕ ਖੇਡਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਕਿਸ ਵੱਡੀ ਖੇਡ ਨੂੰ ਨੰਗਿਆਂ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਸ ਵੱਡੀ ਖੇਡ ਨੂੰ ਰਪਚਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸਮਝਣਾ, ਵਿਚਾਰਨਾ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨਾ ਹੀ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਹੈ।

                                            ----------

ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਮੁਖ ਪਾਤਰ 'ਨਿੱਕੇ ਬੀਬੀ ਜੀ', ਜੋ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਨੈਰੇਟਰ ਵੀ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਸੁਰੂ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪੇ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੂਸਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਵਸਣ ਦੇ ਲਾਲਚ ਅਧੀਨ, ਆਪਣੀ ਇਸ ਲੜਕੀ ਨੂੰ "ਇਹ ਤਾਂ ਜੀ ਥੋਡੀਓ ਆ ਬੱਸ" ਆਖ ਕੇ ਸੈਹਬ ਜੀਆਂ ਕੋਲ "ਗੁਰੁ ਘਰ" ਵਿਚ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਆਪਣੇ ਸੁਆਰਥ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਭਵਿਖ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੋ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ ਡਾਕਟਰੇਟ ਕਰ ਰਹੀ ਆਪਣੀ ਇਸ ਅਣਵਿਆਹੀ ਲੜਕੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕੁਝ ਬਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ, ਆਪਣੀ ਮਜਬੂਰੀ/ ਕਮੀਨਗੀ ਅਧੀਨ, ਗੁਰੁ ਘਰ ਵਿਚ ਸੈਹਬ ਜੀਆਂ ਦੇ ਰੇਪ ਕਰਨ ਲਈ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸੈਹਬ ਜੀ, ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦੀ ਇਸ ਲੜਕੀ ਨੂੰ, ਬੇਇਜ਼ਤ ਕਰਕੇ ਰੇਪ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਟਰਨਿੰਗ ਪੁਆਇੰਟ/ ਬਾਈਫਰਕੇਸ਼ਨ ਪੁਆਇੰਟ ਹੈ। ਏਥੇ ਕਈ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਸਨ। ਇਹ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਿਤ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਸਨ। ਕਹਾਣੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਮੁੜ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਪਹਿਲੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਤਾਂ ਇਹੋ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਨਿੱਕੀ ਬੀਬੀ ਜੀ ਜੋ ਸੈਹਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਸੁਣ ਕੇ 'ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਮਰਨ ਵਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ', ਸੱਚਮੁਚ ਹੀ ਮਰ ਜਾਂਦੀ, ਭਾਵ ਆਤਮਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲੈਂਦੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ, ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ, ਇਤਿਹਾਸ ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਲੋਕਯਾਨ ਵਿਚ ਅਜੇਹੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਉਦਾਹਰਣਾ/ ਕਹਾਣੀਆਂ ਮਿਲ ਜਾਣਗੀਆਂ ਜਦੋਂ ਅਜੇਹੀਆਂ ਲੜਕੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਜਾਂ ਫੇਰ ਕਿ ਇੱਜ਼ਤ ਲੁੱਟੇ ਜਾਣ ਬਾਅਦ ਖੂਹਾਂ ਵਿਚ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰ ਕੇ, ਗਲ ਫਰਾਹਾ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਥੱਲੇ ਆ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਇਹ ਲੜਕੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਮਰਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੀ ਤੱਕ ਨਹੀਂ। ਮਾਰਨ ਬਾਰੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦੀ। ਆਪਣੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਅਤੇ ਰੇਪ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਸੈਹਬ ਜੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਸਕੀਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਘੜ੍ਹਦੀ ਸਗੋਂ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਸੋਚਦੀ ਹੈ, " ਤੁਸੀਂ ਜਿੱਦਾਂ ਮੈਨੂੰ ਨੋਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਨੋਚ ਲਓ ਓਦਾਂ ਹੀ।"

ਉਹ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, " ਮੈਂ ਦੰਦਾਂ ਥੱਲੇ ਜੀਭ ਘੁੱਟ ਲਈ, ਘੁੱਟ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਲਈਆਂ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਅੱਜ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੱਪੜੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਬਦਲੇ, ਕਿਸੇ ਸਹੇਲੀ ਸਾਹਮਣੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ...। ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਸਾਂਭ ਸਾਂਭ ਰੱਖੀ ਇੱਜ਼ਤ ਤੂੰਬਾ ਤੂੰਬਾ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ...ਸੈਹਬ ਜੀ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚ ਮੁੱਚ ਹੀ ਨੋਚ ਰਹੇ ਸਨ ... ਦਰਿੰਦੇ ਵਾਂਗੂੰ ... ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਬਕਦੇ ... ਦੰਦੀਆਂ ਵੱਢਦੇ ...ਘਰੂਟ ਭਰਦੇ ... ਮਸਲਦੇ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਪੀੜ ਨਾਲ ਪਰੁੰਨ ਰਹੇ ਸਨ ...ਦਰਦ ਐਨਾ ਕਿ ਪੱਥਰ ਵੀ ਰੋ ਪਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਰਾਤ ਅਤੇ ਆਹ ਦਿਨ, ਮੁੜ ਮੈਂ ਨਾ ਅੱਖ 'ਚੋਂ ਅੱਥਰੂ ਸੁਟਿਆ ਨਾ ਸੀ ਕੀਤੀ।"

ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਉਥੋਂ ਸੈਹਬ ਜੀ ਕੋਲੋਂ, ਗੁਰੁ ਘਰ ਵਿਚੋਂ ਦੌੜ ਜਾਣ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਸੰਭਾਵਨਾ, ਜੋ ਉਸ ਕੋਲ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਨੂੰ ਵੀ ਰੱਦ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸੈਹਬ ਜੀਆਂ ਕੋਲ ਗੁਰੁ ਘਰ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ:                                            

" ਰੁਝੇਵੇਂ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਏ ਨੇ ਮੇਰੇ, ਸੈਹਬ ਜੀਆਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਹੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਦੇਈ ਦੀ ਐ। ਉਹਨਾ ਦਾ ਅੱਧਾ ਨਹੀਂ, ਸਾਰਾ ਹੀ ਫਿਕਰ ਲਾਹ ਦਿੱਤੈ ਮੈਂ ..। ਪਿਛਲੇ ਚਹੁੰ ਪੰਜਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਵਿਹਲਾ ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੈ ਉਹਨਾ ਨੂੰ। ਨਸ਼ਾ ਵਧਾ ਦਿੱਤੈ ਉਹਨਾ ਦਾ। ਆਪ ਵੀ ਛਕਦੀ ਆਂ, ਸੈਹਬ ਜੀਆਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ਵਾਂਗੂੰ ਚਿੱਤ ਸ਼ਾਤ ਰਹਿੰਦੈ, ਲਿਵ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਐ। ... ਪ੍ਰਵਚਨ ਸਿਰਫ਼ ਮੈਂ ਕਰਦੀ ਆਂ। ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਓਨੀ ਹੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਦੇ ਨੇ, ਜਿੰਨੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮੇਰੀਆਂ ਗਾਲ੍ਹਾਂ। ਮੈਂ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਵੀ ਚੁਣ ਚੁਣ ਕੇ ਕੱਢਦੀ ਆਂ, ਪੂਰੀ ਗੰਦੀ ਗਾਲ੍ਹ ਤਾਂ ਸੁਆਦ ਆ ਜਾਂਦੈ। ਲੱਗਦੈ ਕਿ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਲੱਗੀਆਂ ਔਰਤ ਨੂੰ ਬੇੜੀਆਂ ਇਕ ਇਕ ਕਰਕੇ ਟੁਟ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ ...।"

ਉਹ ਮਰਦੀ ਨਹੀਂ, ਮਾਰਦੀ ਨਹੀਂ, ਭੱਜਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਓਥੇ ਹੀ ਗੁਰੁ ਘਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸੈਹਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਤੇ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਗੁਰੁ ਘਰ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਤੇ ਗੁਰੁ ਘਰ ਦੇ ਨਰਕ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਤਲਾਂ, ਬਲਾਤਕਾਰਾਂ, ਨਫਰਤਾਂ, ਕਮੀਨਗੀਆਂ, ਮੱਕਾਰੀਆਂ, ਝੂਠ ਫਰੇਬਾਂ, ਸੱਟੇ, ਗਾਹਲਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਇਸ ਨਰਕ ਵਿਚੋਂ ਭੱਜਦੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਸ ਨਰਕ ਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹ ਪਾਉਣ ਲਈ ਕੋਈ ਉਪਰਾਲੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਨਰਕ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹਾਂ ਬਦਲਾ ਜ਼ਰੂਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਪਰ ਕਿਸ ਤੋਂ? ਸੈਹਬ ਜੀ ਤੋਂ ਜਾਂ ਫੇਰ ਕਿ ਸੈਹਬ ਜੀਆਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੁਰੁ ਘਰ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਤੋਂ? ਅਸਲ ਦੁਸ਼ਮਣ ਤਾਂ ਸੈਹਬ ਜੀ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੁਰੁ ਘਰ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸੀ।ਪਰ ਉਹ ਤਾਂ ਸੈਹਬ ਜੀ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਗੁਰੁ ਘਰ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਭਾਗ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਖਚੈਨ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ 'ਘਰ' ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਭਾਵ ਸੈਹਬ ਜੀਆਂ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਖ਼ੁਦ 'ਸੈਹਬ ਜੀ' ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:                                                          

"ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਲੜਨ ਲਈ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ                                                                                                                 ਇਕ ਹੋਰ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਦੀ।                                                                                                                                                    ----                                                                                                                                                                            ਮੈਂ ਹਿਟਲਰ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲੜਦਾ ਹੋਇਆ                                                                                                                              ਸਤਾਲਿਨ ਹਾਂ।                                                                                                                                                              ਉਦੋਂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਬੈਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਕ ਹੋਰ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ।"

ਹਾਂ, ਉਹ ਵੀ ਗੁਰੁ ਘਰ ਦੇ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਵਿਰੁਧ ਹੀ ਲੜਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਗੁਰੁ ਘਰ ਦਾ ਨਵਾਂ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਬਣਕੇ। ਗੁਰੁ ਘਰ ਦੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿਰੁਧ ਨਹੀਂ:

" ਮੇਰੀ ਟੈਂਸ਼ਨ ਵਧ ਗਈ ਐ ਤੇ ਕਸ਼ਮਕਸ਼ ਵੀ ... ਕਦੇ ਸੋਚਦੀ ਆਂ ਹੁਣ ਪਤਾ ਲੱਗੂ ਸੈਹਬ ਜੀਆਂ ਨੂੰ ... ਹੁਣ ਠੰਡ ਪਊ ਮੇਰੇ ... ਕਦੇ ਸੋਚਦੀ ਆਂ ਉਹਦਾ ਕੀ ਦੋਸ਼ ਐ ...?                                                                                                                                                      ਹਾਂ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਕੀ ਦੋਸ਼ ਐ?                                                                                                                                            ਉਹਦਾ ਦੋਸ਼ ਐ ਕਿ ਉਹ ਸੈਹਬ ਜੀਆਂ ਦੀ ਧੀ ਐ ... ਤੇ ਮੇਰਾ ਕੀ ਦੋਸ਼ ਸੀ ? ਤੇ ਉਹਨਾ ਬੀਬੀਆਂ ਦਾ ਦੋਸ਼? ਜਿਹਨਾ ਦਾ ਰੇਪ ਕੀਤਾ ਸੈਹਬ ਜੀਆਂ ਨੇ। ਕੰਮੋ ਤੇ ਬਿੰਬੋ ਤੋਂ ਕੈਹਰ ਢੁਆਇਆ ਜਿਹਨਾ ਤੇ ...ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹ ਜਾਣੇ ਤਾਂ ਡਾਕਟਰ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣਾ ਕਿ ਗੱਲ ਨਾ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜੇ, ਏਥੇ ਹੀ ਸੁਆਹ ਖੇਹ ਦੇ ਕਾੜ੍ਹੇ ਦੇਣੇ। ਬੱਤੀਆਂ ਵੱਟ ਵੱਟ ਕੇ ਕੰਮੋ ਤੇ ਬਿੰਬੋ ਨੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖਣੀਆਂ ਧੱਕੇ ਨਾਲ। ਇਹਨਾ ਕਲਜੋਗਣਾ ਨੇ ਹੱਥ ਪਾ ਪਾ ਸਫਾਈਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਤੇ ਐਡੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮਰ ਜਾਣਾ ਤਾਂ ਉਘ ਸੁਘ ਨਾ ਨਿਕਲਣ ਦੇਣੀ, ਲਾਸ਼ ਭਾਊਆਂ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦੇਣੀ।                                                                                                   ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਨੀ ਆਂ, ਸੈਹਬ ਜੀਆਂ ਲਈ ਮਣਾ ਮੂਹਾਂ ਗੁੱਸਾ ... ਖਿਝੀ ਬੈਠੀ ਆਂ ... ਸੋਚਦੀ ਆਂ ਸੈਹਬ ਜੀਆਂ ਨੂੰ ਓਦੋਂ ਈ ਮੱਤ ਆਊ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨਾਲ ਰੇਪ ਹੋਇਆ। ਮੈਂ ਭੇਜੂੰ ਉਹਨੂੰ ਪਸ਼ੂਵਾੜੇ 'ਚ (ਉਸ ਪਸ਼ੂਵਾੜੇ 'ਚ ਜਿਥੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਕੱਟੀਆਂ ਨਾਲ ਇੰਟਰਕੋਰਸ ਕਰਦੇ ਨੇ) ।"

ਉਹ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਦੀ ਨਹੀਂ। ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ ਲਈ, ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵਸਾ ਕੇ ਖ਼ੁਦ ਇਕ ਵੱਡੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਜੇਕਰ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਉਹ ਇਹੋ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਮਰ ਮਾਰ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਭੱਜ ਸਕਦੀ ਸੀ ਤੇ ਜਾਂ ਫੇਰ ਕਿ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਸੋਚ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ-ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੇ, ਭਾਵ ਕਿ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸਰਕੂਲੇਟ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਕਥਾ-ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੇ, ਪੰਜਾਬੀ ਲੜਕੀ ਦੀ ਜਿਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਬੱਸ ਇਹੋ ਕੁਝ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।

ਇਸ ਲੜਕੀ ਦੀ "ਮੈਂ" ਵਾਂਗ ਹੀ ਕੋਈ ਵੀ "ਮੈਂ" ਸਥਿਰ, ਸਥਾਈ ਅਤੇ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਇਕਾਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸਗੋਂ ੳਸ ਦੇ ਸਮਾਜ  ਵਿਚ ਸਰਕੂਲੇਟ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਥਾ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ-ਰਾਜਨੀਤਕ ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੀਮਤ ਜੇਹੀ ਕੰਸਟਰਕਸ਼ਨ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ "ਮੈਂ" ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਐਕਸ਼ਨ ਉਸ "ਮੈਂ" ਦੀ ਕੰਸਟਰਕਸ਼ਨ ਜਾਂ ਕੰਸਟਰਕਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਆਈਡੀਆਲੋਜੀ (ਕਥਾ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ) ਨੂੰ ਉਲੰਘ ਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਦਾ ਆਪਾ, ਉਸ ਆਪੇ ਨੂੰ ਕੰਸਟਰਕਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਆਈਡੀਆਲੋਜੀ ਦੀ ਕੈਦ ਵਿਚ ਹੀ ਜੀਂਦਾ ਹੈ। ਨਵੇਂ ਸੁਪਨਿਆਂ, ਨਵੇਂ ਰਾਹਾਂ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ/ ਐਕਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਲਈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਕੈਦ ਤੋੜਨੀ ਹੀ ਪੈਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ "ਮੈਂ" ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ  ਆਈਡੀਆਲੋਜੀ/ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਵਿਸਥਾਪਨਾ (ਡੀਕੰਸਟਰਕਸ਼ਨ) ਬਿਨਾ ਤਾਂ ਨਵੀਂ ਸਥਾਪਨਾ (ਰੀਕੰਸਟਰਕਸ਼ਨ)  ਸ਼ੁਰੂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਲਈ, ਅਜੇਹੀਆਂ ਕਥਾ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਨਵੀਂ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ, ਪਰੰਪਰਿਕ ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਅੰਦਰ ਨਵੀਂ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ ਭਰ ਦੇਣ। ਇਹ ਕੰਮ ਕੇਵਲ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਕਲਾ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੰਡੀ ਵਿਚ ਵਿਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਸਤੂਆਂ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ। ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੀ ਡਿਸਟਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਲਈ, ਮੰਡੀ ਦੀ ਥਾਂ, ਮੰਡੀ ਦੇ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਸਭਿਆਚਾਰਕ-ਰਾਜਨੀਤਕ ਮੂਵਮੈਂਟਾਂ (ਲਹਿਰਾਂ) ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ।ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮੰਡੀ  ਦੀ ਵਿਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਬਦਲ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮੂਵਮੈਂਟ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਰਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤੇ ਸੁਖਜੀਤ ਦੀ ਇਹ ਕਹਾਣੀ 'ਮੈਂ ਰੇਪ ਨੂੰ ਇੰਜੁਆਏ ਕਰਦੀ ਆਂ', ਪੰਜਾਬੀ ਲੜਕੀ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੀ ਵਿਸਥਾਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਦੇ 'ਆਪੇ' ਦੇ ਨਵ ਨਿਰਮਾਣ ਵੱਲ ਹੀ ਇਕ ਨਰੋਆ ਕਦਮ ਹੈ।ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮੰਡੀ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਲਈ ਇਸ ਨਰੋਏ ਕਦਮ ਨੇ ਇਕ ਰਾਜਨੀਤਕ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਮੂਵਮੈਂਟ ਵਿਚ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਕਿੰਝ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ।

ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਾਲਖ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਦੀ ਲੜਦੀ ਉਹ ਕਾਲਖ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਦਾ ਲੜਦਾ ਇਨਸਾਨ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਦਾ ਲੜਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਿਤ ਆਖਰ ਵਿਚ ਆਪ ਵੀ ਸ਼ੋਸ਼ਕ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਕੀਕਤ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਾਲਖ, ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ ਦਾ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਇਸ ਤੋਂ ਸਿਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮਾਡਲ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਲਈ ਹਰ ਜਿੱਤ ਅਖੀਰ ਹਾਰ ਵਿਚ ਹੀ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ, ਸੁਖਜੀਤ ਦੀ ਇਹ ਕਹਾਣੀ, 'ਮੈਂ ਰੇਪ ਨੂੰ ਇੰਜੁਆਏ ਕਰਦੀ ਆਂ', ਇਸ ਮਾਡਲ ਦੀ ਡੀਕੰਸਟਰਕਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਨਵੇਂ ਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਹੀ ਤਾਂ ਹੈ। ਅਜੇਹਾ ਸ਼ਾਇਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਧਰੇ ਵੀ।

ਇਹ ਕੋਈ ਸਧਾਰਨ ਕੰਮ ਨਹੀਂ। ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਇਕ ਪ੍ਰੇਤ ਵਾਂਗ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ/ ਪਾਤਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਤਾਂ ਸੁਖਜੀਤ ਦੀ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਮੁਖ ਪਾਤਰ, 'ਨਿੱਕੇ ਬੀਬੀ ਜੀ', ਦੀ ਜਰਨੀ ਤੋਂ ਸੌਖਿਆਂ ਹੀ ਪਤਾ ਚੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਈਡੀਆਲੋਜੀ ਦੇ ਇਸ ਪਰੇਤ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਫੇਰ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਪੁਨਰਸਥਾਪਿਤ ਕਿੰਝ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਅਸੀਂ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਮਝਣਾ ਹੈ।

                                      ------------------

ਕੇਵਲ ਸੁਖਜੀਤ ਦੀ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਅੱਜ ਦਾ ਇਹ ਜੁਗ ਵੀ 'ਰੇਪ' ਦੇ ਮੈਟਾਫਰ ਦੁਆਲੇ ਹੀ ਉਸਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 'ਰੇਪ' ਭਾਵ ਬਲਾਤਕਾਰ ਅੱਜ ਦੇ ਜੁਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੇਂਦਰੀ ਰੂਪਕ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਔਰਤ ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਔਰਤ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤ, ਕਿਰਤ, ਰੂਹਾਨੀਅਤ, ਮਨੁਖੀ ਸਮਰੱਥਾ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰਾਂ, ਅਲਪ ਸੰਖਿਅਕ ਤਬਕਿਆਂ, ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਦਲਿਤਾਂ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਵਰਗਾਂ, ਆਦਿ ਸਭ ਦਾ ਬਲਾਤਕਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਇਹਨਾ ਸਭਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮੁਢ ਕਦੀਮ ਤੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਸਾਂਝ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਗੁਣ ਦੀ ਥਾਂ ਮਾਤਰਾ, ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਥਾਂ ਪ੍ਰਤਿਯੋਗ, ਤਿਆਗ ਦੀ ਥਾਂ ਹਵਸ, ਭਾਈਚਾਰਕਤਾ ਦੀ ਥਾਂ ਵਿਅਕਤੀਵਾਦ, ਮੁਹੱਬਤ ਦੀ ਥਾਂ ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਮੰਮਤਾ ਦੀ ਥਾਂ ਜਬਰ, ਆਦਿ ਪੁਰਸ਼ ਪ੍ਰਧਾਨ (ਐਂਡਰੋਸੈਂਟਰਿਕ) ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਉਪਰ ਅਧਾਰਿਤ ਸਮਾਜ-ਆਰਥਿਕ-ਰਾਜਨੀਤਕ ਢਾਂਚਿਆਂ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ, ਵਿਨਾਸ਼ ਤਕਨੀਕੀਆਂ, ਵਿਦਿਅਕ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਢਾਚਿਆਂ ਨੇ ਰਲ ਕੇ ਇਹਨਾ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਬਲਾਤਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਜਿਸ ਰਫਤਾਰ ਨਾਲ ਮਨੁਖੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਖਪਤ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਈ-7 (ਬਰਜ਼ੀਲ, ਚੀਨ, ਭਾਰਤ, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ, ਰੂਸ, ਟਰਕੀ ਅਤੇ ਮੈਕਸੀਕੋ)  ਦੇ ਮੁਲਕਾਂ ਦੀ ਆਰਥਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਦਰ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ ਕਿ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਖਪਤ ਦੀਆਂ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਿਆਂ ਕਰਨ ਲਈ, ਮਨੁਖੀ ਹਵਸ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕੁਦਰਤੀ/ ਮਨੁਖੀ ਵਸੀਲਿਆਂ ਦਾ ਬਲਾਤਕਾਰ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਰੁਕੇਗਾ। ਜੇਕਰ ਮਨੁਖੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਪੈਦਾਵਾਰ ਅਤੇ ਖਪਤ ਦੀ ਦਰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਧਦੇ ਰਹੇ ਤਾਂ ਧਰਤੀ/ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਇਹ ਬਲਾਤਕਾਰ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਾਧੇ, ਸੀਮਤ ਵਸੀਲਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਭਰ ਰਹੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਟਕਰਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਛੇਤੀ ਹੀ ਅੰਤ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।

ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਮਨੁਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਜਿੰਦਾ ਰਹਿਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਬਲਾਤਕਾਰ ਬੰਦ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਕੇਵਲ ਬਲਾਤਕਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਾਤਕਾਰੀ ਸੋਚ ਬਦਲਨੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਬਲਾਤਕਾਰੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੇ ਵਿਸਥਾਪਨ ਰਾਹੀਂ, ਨਵੇਂ ਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਪ੍ਰਤੀਯੋਗ, ਹਵਸ, ਵਿਅਕਤੀਵਾਦ, ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਜਬਰ ਆਦਿ ਪੁਰਸ਼ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਸਹਿਯੋਗ, ਤਿਆਗ, ਭਾਈਚਾਰਕਤਾ,  ਮੁਹੱਬਤ, ਮੰਮਤਾ ਆਦਿ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਅਪਨਾਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਵਿਅਕਤੀਵਾਦ, ਜੱਟਵਾਦ, ਹਿੰਸਾ, ਹਉਮੈ ਆਦਿ ਉਪਰ ਟਿਕੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਮਰਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈਚਾਰਕਤਾ, ਨਿਮਰਤਾ, ਮੁਹੱਬਤ, ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਵਰਗੀਆਂ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿਚ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਕੇਵਲ ਇਹਨਾ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਮਾਨਵ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਰਵਾਈਵਲ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਣ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਪਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਖ ਹੀ ਆਏ ਹਾਂ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ-ਰਾਜਨੀਤਕ ਮੂਵਮੈਂਟ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਮਸਲਾ ਹੈ।

ਸੁਖਜੀਤ ਦੀ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਨਰਕਨੁਮਾਂ ਗੁਰੁ ਘਰ ਵਿਅਕਤੀਵਾਦ, ਜੱਟਵਾਦ, ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗ ਵਰਗੀਆਂ ਪੁਰਸ਼-ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਉਪਰ ਉਸਰੇ ਅਜੋਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹੀ ਤਾਂ ਨਕਸ਼ਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਅਜੋਕੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ, ਅਜੋਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਅਕਤੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਜੱਟਵਾਦੀ ਮਰਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ। ਇਹਨਾ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਛੇੜਨਾ। ਇਕ ਸਭਿਆਚਾਰਕ-ਰਾਜਨੀਤਕ ਮੁਹਿੰਮ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰਨਾ। ਸੁਖਜੀਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ 'ਮੈਂ ਰੇਪ ਨੂੰ ਇੰਜੁਆਏ ਕਰਦੀ ਆਂ' ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਆਗ਼ਾਜ਼ ਹੈ। ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚਲੇ ਗੁਰੁ ਘਰ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਅਜੋਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਦੁਆਰ ਖੋਲ੍ਹਣਾ।

ਪਰ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਮੁਖ ਪਾਤਰ 'ਨਿੱਕੇ ਬੀਬੀ ਜੀ', ਜਿਹਨਾ ਮਰਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਜਿਹਨਾ ਨੂੰ ਉਹ ਨਫਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਗੰਦ ਮੰਦ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਮਰਨ ਵਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਉਪਰ ਰੇਪ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਟੈਂਪਟ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਕਾੜ ਪਾਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਾਹਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਹਿੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੋ ਨਿੱਕੇ ਬੀਬੀ ਜੀ, 'ਗੁਰੁ ਘਰ' ਦੀ ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ/ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਇਸ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ (ਜਾਂ ਲੜਨ ਦੇ ਬਹਾਨੇ) ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਇਸ ਵਿਵਸਥਾਂ ਦੀ ਚੌਧਰ ਸੰਭਾਲ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਨਫਰਤ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉਹਨਾ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਸੱਭ ਕਾਸੇ ਨੂੰ ਇੰਜੁਆਏ ਕਰਨ ਲਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਉਹ ਦਿਲੋਂ ਨਫਰਤ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਗੰਦ ਮੰਦ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਮਰਨ ਵਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਗੰਦ ਮੰਦ ਉਹ ਆਪ ਬਕਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਇਹਨਾ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਤਾਕਤ ਇਹਨਾ ਦੀ ਬੋਲੀ 'ਚ ਐ, ਆਹ ਗਾਲ੍ਹਾਂ 'ਚ।" ਇਸ ਲਈ "ਉਹ ਸੋਚਦੀ ਐ ਕਿ ਜੇ ਇਹਨਾ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨੈ ਤਾਂ ਇਹਨਾ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵੀ ਸਿੱਖਣੀ ਪਊ।" ਸੋ ਉਹ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਡੌਮੀਨੈਂਸ ਦੇ ਮਰਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਤੌਰ ਤਰੀਕੇ ਅਪਣਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ :

" ਮੇਰੀ ਸੁਰਤ ਪਰਤ ਆਈ ਐ... ਚੇਤੇ ਆਇਆ ਕਿ ਸੁਮੀਤ ਕੀ ਕੀ ਬੋਲ ਗਿਐ। ਕਰੋਧ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਭੈਣ ਚੋ ਐਥੇ ਆ ਕੇ ਬੋਲ ਗਿਆ... ਗੁਰੁ ਘਰ 'ਚ... ਮੇਰੇ ਗੁਰੁ ਘਰ 'ਚ.., ਮੈਨੂੰ, ਬੀਬੀ ਸੈਹਬਾਂ ਨੂੰ...ਮੈਂ ਓਹਨੂੰ ਭੈਣ ਚੋ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕਿਮੇ ਦੇ ਤਾ... ਮੈਂ ਓਹਦੇ ਸੀਰਮੇ ਕਿਉਂ ਨਾ ਪੀ ਗਈ...।                                                   "ਕਾਂਤੀ...ਈ, ਗੱਡੀ ਕੱਢਾਅ...ਜਿਪਸੀ ਵੀ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਮੁੰਡੇ... ਏਸ ਵੱਡੇ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਦੀ ਭੈਣ ਦੇ..... ਦੇ ਕੇ ਆਵਾਂ।"

ਸੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਰੇਪਿਸਟ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।ਕਿੰਨਾ ਕੁਝ ਹੀ ਰੇਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ ਹੈ। ਤਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: "... ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਕੈਹਨੀ ਆਂ ਸਾਲਿਆ ਕਿ ਜੀਹਦੇ ਨਾਲ 'ਰੇਪ' ਹੁੰਦੈ ਉਹ 'ਇੰਜੁਆਏ' ਕਰਦੈ, ਮੈਂ ਕੈਹਨੀਆਂ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਰੇਪ ਕਰਦੈ ਓਹ ਇੰਜੁਆਏ ਕਰਦੈ... ਤੇ ਮੈਂ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਰੇਪ ਨੂੰ ਇੰਜੁਆਏ ਕਰਦੀ ਆਂ... ਹੋਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁਝ ਇੰਜੁਆਏ ਕਰਦੀ ਆਂ ਓਹ ਦੱਸਦੀ ਆਂ ਤੈਨੂੰ ਆ ਕੇ... ਅੱਜ ਟੱਕਰਦੀ ਆਂ ਤੈਨੂੰ ਭੈਣ ਚੋ...।"

ਨਿਰਸੰਦੇਹ, ਉਹ ਰੇਪ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਿੰਨਾ ਕੁਝ ਹੀ ਰੇਪ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਵਕਤ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਹਨਾ ਨੂੰ ਉਹ ਬੇਹੱਦ ਪਿਆਰ ਵੀ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਅੱਜ ਉਹ ਉਹਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਰੇਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰੇਪ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ, ਹਕੀਕਤ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾ ਰੇਪ ਹੋ ਵੀ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਰੇਪ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਆਪਣਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਹੀ ਰੇਪ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਰੇਪ ਕਰਨਾ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਦਰਅਸਲ ਉਹ ਸਥਿਤੀ ਹੈ ਜਿੱਥ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਰੇਪ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਇੰਜੁਆਇ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ ਹੈ।ਇਸੇ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ:

" ਮੈਂ ਰੇਪ ਨੂੰ ਇੰਜੁਆਏ ਕਰਦੀ ਆਂ ਅੱਜ ਕੱਲ......।                                                                                                                   ਅੱਜ ਕੱਲ ਹੋਰ ਵੀ ਕਿੰਨਾ ਕੁੱਛ ਇੰਜੁਆਏ ਕਰਦੀ ਆਂ....।                                                                                                            ਹੋਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁਝ?                                                                                                                                                              ਹਾਂਅ ਕਿੰਨਾ ਹੀ ਕੁਛ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਨਫਰਤ ਕਰਦੀ ਸੀ ਕਦੇ, ਕਮੀਨਗੀ, ਮੱਕਾਰੀ, ਝੂਠ ਤੇ... ਤੇ ਸੈਹਬ ਜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗਾਲ੍ਹਾਂ...।

ਉਹ ਜੋ ਪੜ੍ਹ ਲਿਖ ਕੇ ਕੁਝ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਟਾਲ ਕੇ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਆਜ਼ਾਦ ਪਹਿਚਾਣ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਰੇਪ ਨੂੰ ਵੀ ਇੰਜੁਆਇ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਵ ਆਪਣੀ ਗੁਲਾਮੀ ਨੂੰ ਹੀ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਗੁਲਾਮੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਗ਼ੁਲਾਮ ਆਪਣੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਨੂੰ ਹੀ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਵੇ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਤਾਂ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਮਰਦਾਊ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਹੀ ਤਾਂ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਮਰਦਾਊ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਚਾਹਤ ਪਾਲ ਲਵੇ।

ਸਾਡੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਔਰਤ (ਮਾਂ) ਨੂੰ ਰੱਬ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਰੁਤਬਾ ਉਸ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਔਰਤਵਾਦੀ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਜਾਂ ਮੰਮਤਾ ਵਰਗੀਆਂ ਸੂਖਮ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਅੰਦਰ ਆ ਵਸੇ ਕਿਸੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਖੂੰਖਾਰ ਮਰਦਾਊ ਪ੍ਰੇਤ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਔਰਤ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਔਰਤ ਦੇ ਔਰਤਪਣੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਰਦਾਊ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਹੀ ਤਾਂ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇਸ ਮਰਦਾਊ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਨਿੱਕੇ ਬੀਬੀ ਜੀ ਉਹੋ ਕੁਝ (ਸੈਹਬ ਜੀ) ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਨਫਰਤ ਕਰਦੀ ਸੀ।ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਨਾਸ਼ ਕਰਨਾ ਲੋਚਦੀ ਸੀ।

                                    ----------------

ਤੁਹਾਡੀ ਪਹਿਚਾਣ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀਆ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ, ਤੁਹਾਡੇ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਵਸੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਤੁਹਾਡੇ ਉਪਰ ਫਿਕਸ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਇਹ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਬਾਹਰ, ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਬਹੁਪਰਤੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਿਰਜਿਤ/ ਵਿਸਿਰਜਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਰਅਸਲ ਆਈਡੀਆਲੋਜੀ ਦਾ ਭੂਤ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਵਸ ਕੇ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਾਵਰ ਰੀਲੇਸ਼ਨਜ਼ ਦੇ ਅਜੇਹੇ ਨੈਟਵਰਕ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਤੁਸੀਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਸਕਦੇ। ਔਰਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਮਰਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ, ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਵਸੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਇਹ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਤਾਂ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਉਹ ਵਿਹਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਉਹਨਾ ਨੂੰ ਸਮਾਜ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਨੈੱਟਵਰਕ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਬਦਲਦਾ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਮਰਦਾਂ ਵਿਚ ਮਰਦਾਊ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਹੀ ਨਿਵਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਹਰ ਔਰਤ ਅਤੇ ਹਰ ਮਰਦ, ਭਾਵ ਕਿ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਚ ਦੋਨੋ ਜਾਂ ਫੇਰ ਕਿ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਪਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਇਹਨਾ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸ ਨੇ ਐਕਸਪਰੈੱਸ ਹੋਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਨੇ ਡੌਰਮੈਂਟ ਰਹਿਣਾ ਹੈ, ਇਹ ਉਹਨਾ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ  ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹਨਾ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਉਹ ਸਮਾਜ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਨੈੱਟਵਰਕ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੇ ਸਮੇ ਫਸਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਨਿੱਕੇ ਬੀਬੀ ਜੀ ਅੰਦਰ ਮਰਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਕਿਤੋਂ ਬਾਹਰੋਂ ਆ ਕੇ ਨਹੀਂ ਵਸਦੀਆਂ, ਇਹ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਉਹ ਵਿਹਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਬਦਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਪਨਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਰਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਨੈੱਟਵਰਕ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਇਸ ਵਿਚ ਔਰਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਾਰੀਵਾਦੀ  ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਹਾਸ਼ੀਏ ਤੇ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਔਰਤ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪੱਧਰ ਤੇ, ਆਪਣੀ ਹਾਸ਼ੀਆਗਤ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਰੀਜੈਕਟ ਕਰਕੇ, ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਆਉਣ ਦੀ ਠਾਣ ਲਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਨਵੀਂ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨ ਇੱਕੋ ਸ਼ਰਤ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵਿਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮਰਦਾਊ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਅਪਣਾ ਲਵੇ। ਮਰਦਾਊ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹੀ ਤਾਂ ਉਹ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ (ਆਈਡੀਆਲੋਜੀ) ਹਨ ਜਿਹਨਾ ਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜੀਵਾਦੀ ਢਾਂਚਾ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹਨਾ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਇਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੀਪਰੋਡਿਊਸ ਅਤੇ ਮੇਨਟੇਨ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

"ਪੈਹਲਾਂ ਤੁਸੀਂ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਬੰਦ ਕਰੋ ਤਾ ਕਿ ਸੱਟਾ ਬੰਦ ਹੋਵੇ"। ਸੁਮੀਤ ਨੇ ਸਿੱਧੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਬਿਨਾ ਮੇਰਾ ਲਿਹਾਜ ਕੀਤਿਆਂ।                                                                                                        "ਕਾਸ਼ ਮੈਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੁਮੀਤ...।" ਮੈਂ ਹਉਕਾ ਭਰਿਆ ਸੀ, "ਮੈਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਆਂ, ਪਰ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ...।"    "ਏਹਦੇ ਵਿਚ ਕੀ ਐ ? ਤੁਸੀਂ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਦੇਣੀਆਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿਓ, ਬੱਸ...।" ਸੁਮੀਤ ਦੇ ਰਵਈਏ ਤੋਂ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਓਹ ਮੈਥੋਂ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਮੁਸਕਰਾਈ, "ਨਹੀਂ ਸੁਮੀਤ, ਏਹ ਏਨਾ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ, 'ਨੈਟਵਰਕ' ਐ ਪੂਰਾ। ਬਹੁਤ ਹੱਥ ਨੇ ਇਹਦੇ ਪਿੱਛੇ। ਮੈਂ ਛੱਡਦੀਆਂ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਕੁਛ ਮੁੜ ਸੈਹਬ ਜੀਆਂ ਕੋਲ ਚਲਾ ਜਾਊ, ਉਹਨਾ ਦੇ ਨਾਲਦੇ ਬੁਰੇ ਬੰਦੇ ਫੇਰ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਜਾਣਗੇ... ਹੁਣ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਿੰਨਾ ਕੁਛ ਚੰਗਾ ਵੀ ਕਰੀ ਜਾਨੀ ਆਂ..।"                                                                                        " ਚੰਗਾ ਕੀ ਕਰਦੇ ਓਂ ਤੁਸੀਂ?"                                                                                                                                               ਮੈਂ ਸਮਝ ਗਈ ਕਿ ਏਹ ਬੰਦਾ ਹਰ ਗੱਲ ਦੀ ਤੈਹ ਤੱਕ ਜਾਣ ਵਾਲੈ, ਮੈਂ ਕੈਹ ਦਿੱਤਾ, "ਹੁਣ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਖੁਦ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੁਮੀਤ ਕਿ ਗੁਰੁ ਘਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਕਿੰਨੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਘਰ ਵਸਾਏ ਨੇ ਮੈਂ... ਕਿੰਨੀਆਂ ਬੱਚੀਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਖਰਚ ਮੇਰੇ ਜਿੰਮੇ ਐ, 'ਲਾਕੇ 'ਚ ਕਿੰਨੇ ਨਸ਼ਾ-ਛਡਾਊ ਕੇਂਦਰ ਚਲਾ ਰਹੀ ਆ ਪਰਦੇ ਪਿਛੇ...।"

ਸੋ ਪਾਵਰ ਬੀਬੀ ਜੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਨਾ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸੈਹਬ ਜੀ ਵਿਚ ਸੀ। ਆਈਡੀਆਲੋਜੀਕਲ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦੀ ਉਸ ਲੋਕੇਸ਼ਨ ਵਿਚ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸੈਹਬ ਜੀ ਬੈਠੇ ਸਨ ਤੇ ਹੁਣ ਬੀਬੀ ਜੀ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਬੀਬੀ ਜੀ ਉਸ ਸਭਿਆਚਾਰਕ-ਰਾਜਨੀਤਕ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦੀ  ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ , ਗੁਲਾਮ ਹੈ। ਉਸ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦੀ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਕਰਮ ਹੈ। ਉਸ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦੀ ਲੇਖਕ ਨਹੀਂ, ਲਿਖਤ ਹੈ।

ਪਾਵਰ ਰਾਜਾਸ਼ਾਹੀ ਜਾਂ ਡੇਰੇਦਾਰੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਰਾਜਾਸ਼ਾਹੀ ਜਾਂ ਡੇਰੇਦਾਰੀ ਦੇ ਉਸ ਸਮਾਜ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ-ਰਾਜਨੀਤਕ ਨੈੱਟਵਰਕ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਾਜਾਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਡੇਰੇਦਾਰੀ ਉਪਰ ਮੇਨਟੇਨ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਾਵਰ ਦਾ ਨਾ ਕੋਈ ਸਬਜੈਕਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਔਬਜੈਕਟ। ਇਹ ਤਾਂ ਬੱਸ ਰਾਜਨੀਤਕ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਨੈੱਟਵਰਕਡ ਡਿਸਟਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਾਵਰ ਨੂੰ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਿਨਾ ਰਾਜੇ (ਅਥਾਰਟੀ) ਦੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦੇਣਾ ਸੁਖਜੀਤ ਦੀ ਹੀ ਕਮਾਲ ਹੈ। ਰਾਜੇ (ਜਾਂ ਡੇਰੇਦਾਰ) ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਰਾਜਾਸ਼ਾਹੀ (ਜਾਂ ਡੇਰੇਦਾਰੀ) ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਨਵਾਂ ਰਾਜਾ (ਜਾਂ ਡੇਰੇਦਾਰ) ਜਨਮ ਪਵੇਗਾ। ਜਾਂ ਫੇਰ , ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਡੇਰੇਦਾਰ (ਸੈਹਬ ਜੀ) ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬੀਬੀ ਜੀ ਖੁਦ ਹੀ  ਡੇਰੇਦਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੀਵੋਲਟ, ਸਾਰੇ ਇਨਕਲਾਬ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਡਰੀਮ ਇਸੇ ਲਈ ਫੇਲ੍ਹ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਰਾਜਿਆ ਰਾਣਿਆ, ਸਿਆਸ ਿਪਾਰਟੀਆਂ, ਇਨਕਲਾਬੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਜਾਤੀ/ ਜਮਾਤੀ/ ਧਾਰਮਿਕ ਆਦਿ ਗਠਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਉਹਨਾ ਨਿਜ਼ਾਮਾਂ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਧੁਰਾ (ਜਾਂ ਆਥਰ) ਸਮਝਦੇ ਰਹੇ। ਸਮਝਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਇਸ ਧੁਰੇ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਇਸ ਦੁਆਲੇ ਉਸਰਿਆ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਨਿਜ਼ਾਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਢਹਿ ਢੇਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਅਸੀਂ ਇਹਨਾ ਨੂੰ ਰਾਜਸ਼ੀ ਸਕਤੀ  ਦੀ ਅਥਾਰਟੀ ਸਮਝ ਕੇ ਇਹਨਾ ਵਿਰੁੱਧ ਜਾਂ ਇਹਨਾ ਲਈ ਹੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਪੁਲਿਟੀਕਲ ਪਾਵਰ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮਝਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੁਲਿਟੀਕਲ ਪਾਵਰ ਨੂੰ ਸੁਖਜੀਤ ਨੇ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਤਰੰਜ ਦੀ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਵਿਛਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਹਨਾ ਪਾਵਰ ਦੇ ਪਰਛਾਵਿਆ ਨੂੰ ਹੀ ਪਾਵਰ ਦੇ ਰੀਪਰੀਜ਼ੈਂਟੇਟਿਵ ਸਮਝ ਕੇ  ਇਹਨਾ ਲਈ ਜਾਂ ਇਹਨਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੂਨ ਡੋਲ੍ਹਦੇ ਰਹੇ। ਪਰਛਾਵਿਆ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਪੁਲਿਟੀਕਲ ਪਾਵਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ।

ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਸੁਖਜੀਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਜਾਂ ਪੁਲਿਟੀਕਲ ਪਾਵਰ ਨੂੰ ਸਮਾਜ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਪੁਲਿਟੀਕਲੀ ਨੈੱਟਵਰਕਡ ਡਿਸਟਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮਝ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝ ਲਵਾਂਗੇ ਕਿ ਆਪਣੇ ਰੇਪ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀ ਚਾਹਤ (ਇੰਜੁਆਏਮੈਂਟ) ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਨਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਨਵੇਂ ਰਾਜਨੀਤਕ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਰਜਿਣਾਤਮਕਤਾ ਦੇ ਨਵੇਂ ਵਹਾ ਕਿਵੇਂ ਖੁੱਲਣੇ ਹਨ।

ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ

ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ

'ਸਭਿਆਚਾਰ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵੰਨ ਸਵੰਨੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤੋਂ ਨੇ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ 'ਕਲਚਰ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਥਾਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਚਰ ਸ਼ਬਦ ਐਗਰੀਕਲਚਰ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਪੰਜਾਬ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ 'ਚੰਗੀ ਖੇਤੀ' ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੀ ਸੰਪਾਦਕੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿਚ ਖੇਤੀ ਵਿਗਆਨੀਆਂ ਦੇ ਲੇਖ ਛਪਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਲੇਖ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਭੇਜਦੇ ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਕੇ ਛਾਪ ਦਿੰਦਾ। ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਵਿਚ 'ਕਲਚਰ' ਸ਼ਬਦ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 'ਕਲਚਰ' ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਏਥੇ ਕਲਟੀਵੇਸ਼ਨ ਭਾਵ ਕਾਸ਼ਤਕਾਰੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ 'ਕਲਚਰੇਵਲ ਵੇਰਾਇਟੀਜ਼ ਆਫ਼ ਰਾਈਸ' ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਝੋਨੇ ਦੀਆਂ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਕਿਸਮਾਂ ਨਹੀਂ 'ਝੋਨੇ ਦੀਆਂ ਕਾਸ਼ਤਯੋਗ ਕਿਸਮਾਂ' ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। 'ਕਲਚਰ' ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਅੱਜ ਵੀ ਕਲਟੀਵੇਸ਼ਨ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ 'ਸਭਿਆਚਾਰ' ਨੂੰ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਸ਼ਤਕਾਰੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਇਸਤੇਮਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਇਸ ਲਈ, ਕਿਉਂਕਿ, ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਕਲਚਰ ਲਈ ਸਭਿਆਚਾਰ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਕਲਚਰ ਸ਼ਬਦ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤਕਾਰੀ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅੰਦਰ ਬੌਧਿਕ, ਨੈਤਿਕ, ਸੁਹਜਮਈ, ਆਦਿ ਸਭਿਅਕ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤਕਾਰੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਕਲਚਰ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਨਵੇਂ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਲਈ ਹੀ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ।

ਸੋਲਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ - ਮਨੁੱਖਾਂ/ਸਮਾਜਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ/ ਕੌਮਾਂ ਅੰਦਰ ਸਭਿਅਕ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਕਲਟੀਵੇਸ਼ਨ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ ਸਭਿਅਕ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਕਲਟੀਵੇਸ਼ਨ ਦਾ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰਾ ਪੱਧਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਇਸ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਯੂਰਪੀ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਦੀ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਿਆਸਤ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੂਸਰੇ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲੋਂ, ਇਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਦੂਸਰੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲੋਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕੌਮ ਨੂੰ ਦੂਸਰੀ ਕੌਮ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸਭਿਅਕ (ਕਲਚਰਡ) ਆਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਅੰਦਰ ਊਚ ਨੀਚ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦੀ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਇਹਨਾ ਚਿੱਟੀ ਚਮੜੀ ਵਾਲੇ ਯੋਰਪੀਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਭਿਅਕ ਅਤੇ ਕਾਲੀ ਚਮੜੀ ਵਾਲੇ ਅਫਰੀਕਣਾਂ, ਲਾਲ ਚਮੜੀ ਵਾਲੇ ਨੇਟਿਵ ਅਮਰੀਕਣਾਂ ਅਤੇ ਪੀਲੀ ਚਮੜੀ ਵਾਲੇ ਏਸ਼ੀਅਨਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਅਸ਼ਿਸ਼ਟ, ਗੰਵਾਰ ਅਤੇ ਅਸਭਿਅਕ ਹੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ; ਸਗੋਂ ਉਹਨਾ ਅੰਦਰ ਸਭਿਅਕ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਪਾਸਾਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਉਹਨਾਂ ਉਪਰ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਵੀ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਦੁਨੀਆਂ ਉਪਰ ਇਸ ਲਈ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰਨਾ ਨਸਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਾਂਗ ਸਭਿਅਕ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਤੇ ਬੋਝ ਵਜੋਂ ਪਰਚਾਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਦਰੁਸਤ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਇਸ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਪਿਛੇ ਨਸਲੀ ਅਤੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਿਆਸਤ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।

ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਨਿਮਨ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ/ਕੌਮਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਣ ਵਾਲੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਇਹ ਉੱਚਵਰਗ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਿਮਨ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪੋ ਆਪਣਾ ਸਭਿਆਚਾਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪੱਛਮੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਪਨਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵੰਨਸਵੰਨਤਾ ਨੂੰ ਮੇਟ ਕੇ ਜੋ ਇਕਸਾਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੁਸੱਤਾ (ਹੈਜਮਨੀ) ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਲਈ ਸੰਕਟ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਜੀਵ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ (ਬਾਇਓ-ਕਲਚਰਲ ਡਾਈਵਰਸਿਟੀ) ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸਾਡਾ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਇਸ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਖਹਿੜਾ ਛੁਟ ਸਕਿਆ। ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ (ਸਭਿਅਕ) ਅਤੇ ਨਿਮਨ (ਅਸਭਿਅਕ) ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿਚਲੀ ਇਹ ਦੁਫਾੜ ਵਿਭਿੰਨ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ/ ਕੌਮਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਇੱਕੋ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਤਾਂ/ਜਮਾਤਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ/ ਪੇਂਡੂ ਜਾਂ ਮਰਦਾਂ/ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਕਲਾ ਵਿਚ ਵੀ ਲਕੀਰ ਖਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਉਚੀਆਂ ਜਾਤਾਂ/ ਜਮਾਤਾਂ ਦੇ ਲਿਖਤੀ ਸਾਹਿਤ, ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਕਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਤਾਂ/ਜਮਾਤਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ, ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਲੋਕ ਕਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਮਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਸਮਾਜਕ ਰੁਤਬੇ ਦੀ ਪੌੜੀ ਚੜ੍ਹਨ ਲਈ, ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਤਾਂ/ਜਮਾਤਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਉਤਲੀਆਂ ਜਾਤਾਂ/ਜਮਾਤਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਅਪਨਾਉਣ।

ਅਕਾਦਮਿਕਤਾ ਉਪਰ ਵੀ ਇਸ ਸੋਚ ਦਾ ਗਹਿਰਾ ਅਸਰ ਪਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੀ ਨਕਲੇ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗਾਂ ਨੇ ਵੀ, ਉਹਨਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸਮਝੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲਿਖਤੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ/ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸੌੜੇਪਣ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਉਦਭਵ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। ਦਰਅਸਲ, ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ, ਰੇਮੰਡ ਵਿਲੀਅਮਜ਼ ਅਤੇ ਰਿਚਰਡ ਹੌਗਰਟ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੀ ਸੌੜੀ ਸੋਚ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਲੋਕ ਕਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੇਕਣ ਵਿਰੁਧ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ, ਓਥੇ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੀ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਮੁਲਾਂਕਣੀ ਨਿਰਣੇ (ਵੈਲਯੂ ਜੱਜਮੈਂਟ) ਨੂੰ ਵੀ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ, ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਈ ਪੀ ਥੌਪਸਨ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ, ਲੋਕ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਲੋਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਅਗਰਭੂਮੀ ਤੇ ਲੈ ਆਂਦਾ। ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ, ਥੌਪਸਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਲੋਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉਪਰ ਉਸਨੇ ਜਿਹੜੀ ਪੁਸਤਕ, ਦੀ ਮੇਕਿੰਗ ਆਫ਼ ਦ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਵਰਕਿੰਗ ਕਲਾਸ (1963) ਲਿਖੀ, ਉਸਦੀਆਂ ਦਸ ਲੱਖ ਕਾਪੀਆਂ ਵਿਕੀਆਂ। ਹੌਗਰਟ ਦੀ ਦੀ ਯੂਜ਼ਿਜ਼ ਆਫ਼ ਲਿਟਰੇਸੀ (1957) ਅਤੇ ਵਿਲੀਅਮ ਦੀਆਂ ਕਲਚਰ ਐਂਡ ਸੁਸਾਇਟੀ (1958) ਅਤੇ ਦੀ ਲੌਂਗ ਰੈਵੋਲੂਸ਼ਨ (1961), ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ, ਉਸ ਸਮਂੇ ਦੀਆ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹਨ। ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਪੈ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਚ, ਲਿਖਤੀ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲੋਂ, ਉਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਕਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਸਾਧਨਾਂ/ਮਨੋਰੰਜਨ/ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਰੋਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ, ਹਾਕਮ ਜਮਾਤ ਦੁਆਰਾ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਨੰਗਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਪੂਲਰ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਰਿਚਰਡ ਹੌਗਰਟ ਅਤੇ ਫੇਰ ਸਟੂਅਰਟ ਹਾਲ ਨੇ ਪਥ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਕ ਦਾ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਸੱਤਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਥ ਦੇ ਮਿੱਥ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਲੁਇਸ ਅਲਥੂਸਰ ਦੇ ਆਈਡੀਆਲੋਜੀ ਬਾਰੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਕਰੀਨ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਫਿਲਮ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਖੋਜਾਂ ਨੂੰ ਅਪਨਾਉਣ ਨਾਲ ਇਕ ਨਵਾਂ ਉਤਸ਼ਾਹ ਜਾਗਿਆ, ਜੋ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੰਦਾ।

ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਜਿਥੇ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ-ਕਲਾ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਅਛੂਤਤਾ (ਆਈਸੋਲੇਸ਼ਨ) ਖਤਮ ਕੀਤੀ, ਓਥੇ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ (ਪਾਪੂਲਰ) ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਮੇਟ ਕੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਮਾਰਕਸ ਅਤੇ ਐਂਗਲਜ਼, ਇਹ ਗੱਲ 1848 ਵਿਚ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਹਾਕਮ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ (ਆਈਡੀਆਲੋਜੀ) ਹੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਇਕ ਨਵੀਂ, ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਮਾਨਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰੀਭਾਸ਼ਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ। ਇਸ ਪ੍ਰੀਭਾਸ਼ਾ ਨੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਅਜੇਹੇ ਸਮੁੱਚ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ; ਜਿਸ ਵਿਚ ਗਿਆਨ, ਵਿਗਿਆਨ, ਸਾਹਿਤ, ਕਲਾ, ਧਰਮ, ਨੈਤਿਕਤਾ, ਸ਼ਰਧਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ, ਨਾਤੇਦਾਰੀ ਆਦਿ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ; ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘ ਕੇ ਮਨੁੱਖ, ਆਪਣੀ ਜੈਵਿਕਤਾ ਤੋਂ ਪਾਰ, ਮਨੁਖੀ ਪਾਸਾਰ ਅਖਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਜੋ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨਕ (ਬਾਇਆਲੋਜੀਕਲ) ਅਤੇ ਵੰਸ਼ਿਕ (ਜਨੈਟਿਕ) ਨਹੀਂ, ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਜੁਗਤ। ਇਸ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਸਭਿਆਚਾਰ ਏਨਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਸੰਗਠਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ। ਜੇਕਰ ਸਭਿਆਚਾਰ, ਸਮਾਜਕ ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਹੀ ਦੂਸਰਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਤਾਂ ਫੇਰ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਦੀ ਕੋਈ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਕਰਕੇ, ਇਕ ਸਮੇਂ ਤੇ ਮਾਨਵ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ, ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਸਿਧਾਤ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾਲ ਜੂਝਦਿਆਂ ਹੀ, ਸਭਿਆਚਾਰ ਬਾਰੇ, ਸਾਡੀ ਵਰਤਮਾਨ ਸੂਝ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ। ਇਹ ਸੂਝ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰੀਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਉਪਰ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰੀਭਾਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮਾਜਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ (ਸੋਸ਼ਲ ਪ੍ਰੈਕਟੇਸਿਜ਼) ਦੀ ਸੰਗਠਨਕਾਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਮਾਜਕ ਸੰਗਠਨ (ਸੋਸ਼ਲ ਸਟਰਕਚਰ) ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ। ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਕ ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਉਹ ਪੱਖ ਹੈ, ਜੋ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ, ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਵਟਾਂਦਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ।

ਸਮਾਜਕ ਸੰਗਠਨ ਦੇ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਪੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਰਥਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪੱਖ। ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਜਕ ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪੱਖ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਅਤੇ ਖਪਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਸਦੇ ਆਰਥਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪੱਖ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਅਤੇ ਖਪਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਮਾਜਕ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਦੀਵਾਰਾਂ ਉਸਰੀਆਂ ਹੋਣ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਉਚਿਤ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਆਰਥਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪੱਖ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਾਜਕ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਪਰ ਅੰਤਰ ਸਬੰਧਿਤ ਪਾਸਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤਰਸਬੰਧਿਤਾ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਉਪਰ ਇਸ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਇਸ ਪ੍ਰੀਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਇੰਝ ਲਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਖਾਸ ਖੇਤਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗਿਆਨ, ਵਿਗਿਆਨ, ਸਾਹਿਤ, ਕਲਾ, ਮੀਡੀਆ, ਮਨੋਰੰਜਨ, ਧਰਮ, ਲੋਕ ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਆਦਿ ਹੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੋਣ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕੋਈ ਸਥਿਰ ਰੂਪ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਸਮਾਜਿਕ ਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਆਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸਮਾਜਕ ਅਭਿਆਸ/ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਆਰਥਕਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹਰੇਕ ਸਮਾਜਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਾਸਾਰ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬਿਹਾਰ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਵਸਿਆ ਇਕ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਜਦੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਸਿੰਘ ਸਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਸਭਿਆਚਾਰਕ, ਆਰਥਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੱਖ ਤੋਂ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸਮਾਜਕ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਆਰਥਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਾਸਾਰ ਅਨੁਭਵੀ ਹਕੀਕਤਾਂ ਨਹੀਂ, ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣੀ ਵਰਗ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਆਰਥਕ ਪਾਸਾਰ ਉਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿਚ ਵਸਤੂਆਂ, ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੌਲਤ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ, ਵਿਤਰਣ ਅਤੇ ਖਪਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਾਸਾਰ ਉਸ ਪੈਦਾਵਾਰ ਅਤੇ ਖਪਤ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਾਸਾਰ ਪੈਦਾਵਾਰ, ਵਿਤਰਣ ਅਤੇ ਖਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭਿਆਚਾਰ ਕੋਈ ਸਥਿਰ, ਸਥਾਈ, ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ  ਅਤੇ ਠੋਸ ਢਾਂਚਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅਧਿਐਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਰਥਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਧਿਐਨ ਉਪਰ ਵੀ ਇਹੋ ਧਾਰਨਾ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ, ਅਰਥਚਾਰੇ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਆਰਥਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਧਿਐਨ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਜਿੱਥੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸਮਾਜਕ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, ਓਥੇ ਸਾਨੂੰ ਸਭਿਆਚਾਰ ਤੋਂ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤੱਕ ਵੀ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੋ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਮਾਜਕ ਅਭਿਆਸ/ਤਬਦੀਲ਼ੀ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆਵਾਂ, ਅਜੋਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ। ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੋਜ ਲਈ ਚੁਣੌਤੀ ਵੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਤਕਰੀਬਨ ਸਭਨਾਂ ਹੀ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਛਾਪੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਅਧਿਐਨ, ਆਤਮ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਨੂੰ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਚ ਆਈ ਖੜੋਤ ਕਾਰਨ, ਕਿਰਸਾਣੀ ਉਪਰ ਵਧ ਰਹੇ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਅਧਿਐਨ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਦੇ ਆਰਥਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਿਰਸਾਣੀ ਲਈ ਕਰਜ਼ੇ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਇਸਦਾ ਲਹੂ ਪੀਤਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਕੋਆਪਰੇਟਿਵ ਬੈਂਕਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਾਂ ਕਰਜ਼ੇ ਦਾ ਰੂਪ ਓਨਾ ਭਿਆਨਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਜਿੰਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਕਰਜ਼ੇ ਦਾ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਦੇਖਣ ਲਈ ਦੋ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ- ਇਕ ਬਿਮਲ ਰਾਇ ਦੀ 'ਦੋ ਬਿੱਘਾ ਜ਼ਮੀਨ' ਅਤੇ ਦੂਸਰੀ ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ ਦੀ 'ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ'। ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ ਵਿਚ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਵਸੂਲ ਕਰਨ ਲਈ, ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਹਰ ਵਾਰ ਫਸਲ ਦਾ ਤਿੰਨ ਚੌਥਾਈ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਲਦ ਅਤੇ ਔਰਤ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਵੀ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਮੂਲ ਰਕਮ ਓਥੇ ਦੀ ਓਥੇ ਹੀ ਖੜ੍ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਜਿਹੜੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਖ ਕੇ ਰੌਗਟੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਸ ਸਭ ਕਾਸੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ, ਇਸ ਫਿਲਮ ਦੀ ਨਾਇਕਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਸਹਿਣ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਵੀ, ਆਪਣਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਕਰਜ਼ੇ ਦੇ ਅਸਹਿ ਬੋਝ ਥੱਲੇ ਪਿਸ ਰਿਹਾ ਦੋ ਬਿੱਘਾ ਜ਼ਮੀਨ ਫਿਲਮ ਦਾ ਨਾਇਕ ਵੀ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਕੁਝ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਉਹ ਕੀ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦਰੋਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਖਤਮ ਕਰਕੇ, ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀ "ਮੈਂ" ਕਿੰਝ ਨਿਰਮਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਨਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਦੱਸਣਾ, ਅਰਥ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਫੇਰ ਕਿਸ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ?

ਅਸੀਂ ਦੇਖ ਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸਾਨੀ ਦਾ ਇਹ ਸੰਕਟ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਘਰਸ਼ ਲਈ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਰੇ ਇਨਕਲਾਬ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਲਈ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਸਵੈ (ਸੈਲਫ) ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਮਸਲਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭਿਆਚਾਰ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸੁਪਨਿਆਂ, ਸੱਧਰਾਂ ਅਤੇ ਮੁੱਲ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਸਵੈ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ "ਮੈਂ" ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਵਾਲੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ (ਸਭਿਆਚਾਰ) ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ। ਅਜੇਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਕਥਾ/ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ, ਜੋ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮਾਜ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ/ਸੰਚਾਰ/ਸਿੱਖਿਆ ਸਨਅਤ ਰਾਹੀਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

      ਸੋ ਸਾਡੇ ਇਸ ਸੁਆਲ, ਕਿ ਅੱਜ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨ ਨੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਿਆਗ ਕੇ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਰਾਹ ਕਿਉਂ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਦਾ ਜੁਆਬ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਧਿਐਨ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ ਕਿ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਪਿਛੇ ਕੋਈ ਆਰਥਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕਾਰਨ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ। ਹਰ ਸੰਕਟ ਪਿਛੇ ਇਹ ਕਾਰਨ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਉਹ ਭਾਈਚਾਰਾ ਹੁੰਗਾਰਾ ਕਿਵੇਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਕੇਵਲ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸਣ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਾਜਕ ਵਰਤਾਰੇ/ਅਭਿਆਸ/ਸੰਕਟ/ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਆਰਥਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਕਾਰਨ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇਕ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਧਿਐਨ ਕੇਵਲ ਅਧੂਰਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਗੁੰਮਰਾਹਕੁਨ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸੁਆਲ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਕਿਸੇ ਸਮਾਜਕ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਆਰਥਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੀ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹਨ, ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਮਨੋ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣੀ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਕੋਈ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ? ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਰਹੱਸਮਈ ਜਟਿਲਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਵਿਰਚਨਾ (ਡੀਕੰਸਟਰਕਸ਼ਨ), ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁਖ ਸੰਦ ਹਨ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਸੰਦਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹਾਂਗਾ। ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਆਪਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਰ ਆਏ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਾਜਕ ਵਰਤਾਰੇ/ ਸੰਕਟ/ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ, ਉਸਦੇ ਆਰਥਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਅਧੂਰਾ ਅਤੇ ਗੁੰਮਰਾਹਕੁਨ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਆਰਥਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਿਧਿਐਨ।

me

pics by Swarnjit Savi